Marskość wątroby niewątpliwie należy do najpoważniejszych chorób przewlekłych, która często rozwija się bezobjawowo przez wiele lat. Uszkodzenie tkanki wątrobowej postępuje stopniowo, a pierwsze sygnały ostrzegawcze pojawiają się dopiero w zaawansowanym stadium.
W tym artykule omówimy, czym dokładnie jest marskość wątroby, jakie są marskość wątroby przyczyny, na przykład alkohol czy wirusy zapalenia wątroby. Przedstawimy marskość wątroby objawy, metody jak marskość wątroby diagnoza, oraz dostępne opcje marskość wątroby leczenie, włączając nowoczesne terapie dostępne w 2026 roku
Czym jest marskość wątroby i jak przebiega choroba
Definicja marskości wątroby
Marskość wątroby stanowi przewlekłą chorobę, w której hepatocyty ulegają zniszczeniu i zostają zastąpione włóknami tkanki łącznej. Proces ten prowadzi do nieodwracalnej zmiany budowy narządu oraz stopniowego upośledzenia jego funkcji. Statystycznie marskość wątroby dotyka od 4 do 10% populacji, przy czym mężczyźni chorują na nią 2 razy częściej niż kobiety 1.
Charakterystyczną cechą marskości jest pojawienie się guzków regeneracyjnych. Zamiast prawidłowych zrazików wątrobowych, miąższ narządu składa się z guzków różnej wielkości, otoczonych gęstymi pasmami tkanki łącznej 1. Komunikacja takich guzków z naczyniami krwionośnymi i drogami żółciowymi staje się niedostateczna, co prowadzi do zaburzeń wymiany substancji odżywczych i produktów przemiany materii.
Proces włóknienia wątroby
Włóknienie rozwija się wskutek przewlekłego działania czynników uszkadzających wątrobę. Tkanka łączna początkowo oddziela tkankę zdrową od uszkodzonej jako element procesów naprawczych 2. Gdy jednak oddziaływanie szkodliwych czynników jest długotrwałe, zostaje przekroczony potencjał regeneracyjny narządu.
Włóknienie polega na nadmiernym gromadzeniu się macierzy zewnątrzkomórkowej składającej się z białek kolagenowych, glikoprotein oraz proteoglikanów 2. W prawidłowej wątrobie zrąb łącznotkankowy stanowi do 3% masy narządu 3. Komórki gwiaździste odgrywają kluczową rolę w patologii, ponieważ przewlekle stymulowane przez czynniki chorobotwórcze zaczynają wytwarzać w niekontrolowany sposób bliznowatą tkankę łączną 1.
Konsekwencją tych procesów jest przebudowa struktury wątroby, zaburzenia przepływu naczyniowego i upośledzenie czynności narządu. Postęp włóknienia przebiega w różnym tempie u różnych osób, przy czym na szybkość tego procesu wpływają: cukrzyca, wiek, otyłość, płeć męska oraz nadużywanie alkoholu 2.
Stadia zaawansowania choroby
Do klasyfikacji i oceny stanu wątroby wykorzystuje się skalę METAVIR, która ocenia stopień zwłóknienia od F0 do F4 2:
- F0 – brak zwłóknienia
- F1 – zwłóknienie wrotne bez przegród (łagodne)
- F2 – zwłóknienie wrotne z nielicznymi przegrodami (umiarkowane)
- F3 – zwłóknienie wrotne z licznymi przegrodami (zaawansowane)
- F4 – marskość wątroby (bardzo zaawansowane)
Klinicznie wyróżnia się dwie główne fazy choroby. Marskość wyrównana charakteryzuje się zachowaniem większości funkcji metabolicznych i detoksykacyjnych wątroby, przy czym ryzyko powikłań i śmiertelność są niskie 1. Marskość niewyrównana objawia się pojawieniem objawów niewydolności narządu oraz poważnych powikłań, co znacznie pogarsza prognozę 1.
Nadciśnienie wrotne jako powikłanie
Nadciśnienie wrotne stanowi jedno z najpoważniejszych powikłań marskości wątroby. W normalnych warunkach ciśnienie w układzie wrotnym wynosi od 5 do 10 mmHg, natomiast o problemie mówimy, gdy wartość ta stale przekracza 12 mmHg 2. Klinicznie istotne nadciśnienie wrotne definiuje się jako HVPG ≥ 10 mm Hg 2.
Nadciśnienie wrotne jest skutkiem patologicznie zwiększonego oporu przepływu krwi przez wątrobę. Opór spowodowany jest nagromadzeniem tkanki łącznej oraz zmniejszoną syntezą tlenku azotu przez komórki śródbłonka, co skutkuje aktywnym skurczem łożyska naczyń wrotnych 2. W konsekwencji prowadzi to do najcięższych powikłań marskości wątroby w postaci wodobrzusza, encefalopatii wątrobowej oraz krwotoku z górnego odcinka przewodu pokarmowego 2.
Przyczyny marskości wątroby
Przyczyny marskości wątroby są rozmaite, przy czym nadużywanie alkoholu oraz przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu B lub C należą do najczęstszych czynników etiologicznych 3.
Alkoholowe uszkodzenie wątroby
Alkohol stanowi główny sprawca chorób wątroby w krajach rozwiniętych. Szacuje się, że 37% zgonów z powodu dysfunkcji wątroby wynika z nadmiernego spożycia alkoholu 4. Dawki toksyczne dla wątroby to 80 g alkoholu u mężczyzn (6 puszek piwa, 1 litr wina lub 5-6 drinków) oraz 20-40 g u kobiet 5. Alkoholowa choroba wątroby składa się z trzech jednostek patologicznych: stłuszczenia, zapalenia oraz marskości wątroby 6. U 90% osób nadużywających alkohol rozwija się stłuszczenie wątroby, spośród których zapalenie pojawia się u 40%, a marskość nawet u 30% pacjentów 7. Mniej więcej u 1 na 10 osób nadużywających alkoholu dojdzie do rozwoju marskości wątroby 4.
Wirusowe zapalenie wątroby typu B i C
Z wirusem zapalenia wątroby typu B i C żyje ponad 304 mln ludzi na całym świecie 8. Według raportu WHO za 2022 rok około 254 mln osób chorowało na przewlekłe zakażenie WZW B, a 1,1 mln zmarło w ciągu roku z powodu przewlekłego WZW B 8. W Polsce zachorowalność na WZW B stopniowo się obniża od chwili wprowadzenia obowiązkowych szczepień ochronnych w latach 90. Obecnie rozpoznaje się od 4 do 9 przypadków na 100 000 mieszkańców, w porównaniu do 45 przypadków w latach 80. 8. Ryzyko przedwczesnej śmierci z powodu powikłań marskości czy raka wątrobowokomórkowego u zakażonych HBV wynosi 15-25% 9.
Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby
NAFLD stanowi najczęstszą przewlekłą chorobę wątroby w krajach uprzemysłowionych. Zachorowalność roczna na świecie wynosi 28/1000 w krajach zachodnich 10. NAFLD występuje u około 25% populacji ludzi na świecie 9, w tym u 31,8% mieszkańców Europy 9. W badaniach obrazowych NAFLD stwierdza się u około 25% dorosłych, a NASH rozpoznaje się w badaniu histologicznym u 30-60% chorych z NAFLD 10. Główne czynniki ryzyka obejmują otyłość, cukrzycę typu 2, dyslipidemię oraz zespół metaboliczny 10. U 20-25% pacjentów z NAFL po 10 latach trwania choroby rozwinie się NASH, a u około 10% z nich po kolejnych 10 latach powstanie marskość wątroby 9.
Choroby metaboliczne i autoimmunologiczne
Marskość wątroby mogą powodować niektóre wrodzone i nabyte choroby metaboliczne, takie jak hemochromatoza, choroba Wilsona, cukrzyca oraz otyłość 5. Autoimmunologiczne zapalenie wątroby to przewlekła choroba zapalna, która nieleczona prowadzi do zaawansowanego zwłóknienia narządu 2. Częściej chorują kobiety, a choroba czterokrotnie częściej dotyka je niż mężczyzn 2. U 30% pacjentów chorobę rozpoznaje się już w stadium marskości wątroby 2. Ponadto w ponad 25% przypadków schorzenie wykrywa się w stadium marskości wątroby i jej powikłań 2.
Leki i toksyny uszkadzające wątrobę
Ponad 1100 leków, w tym preparatów ziołowych, może wywierać działanie hepatotoksyczne 2. W innych krajach rozwiniętych leki są przyczyną 15-20% przypadków ostrej niewydolności wątroby i mniej niż 1% przewlekłego zapalenia oraz marskości wątroby 2. Najczęstszą przyczyną toksycznego uszkodzenia wątroby na świecie jest paracetamol, a także niesteroidowe leki przeciwzapalne, antybiotyki, leki onkologiczne oraz preparaty hormonalne 2. W USA częstość występowania polekowego uszkodzenia wątroby wynosi 14-19/100 000 i jest przyczyną około 5% hospitalizacji oraz około 13% przypadków ostrej niewydolności wątroby 2.
Objawy marskości wątroby
Bezobjawowy początek choroby
U 40% pacjentów marskość wątroby przebiega bezobjawowo w początkowej fazie i wykrywana jest przypadkowo podczas rutynowych badań czy operacji wykonywanych z całkiem innego powodu 1. Około jednej trzeciej osób z marskością wątroby nigdy nie rozwinie objawów 4. Ten bezobjawowy okres nazywany jest marskością wyrównaną, gdy wątroba mimo częściowego uszkodzenia jest jeszcze w stanie wypełniać większość swoich funkcji 4. Organizm potrafi kompensować zmniejszoną funkcję wątroby, dlatego pacjent może nie odczuwać żadnych dolegliwości przez wiele lat 4.
Wczesne objawy marskości
W miarę postępu choroby pojawiają się pierwsze symptomy, które zazwyczaj są niespecyficzne i mogą być łatwo pomylone z objawami innych schorzeń 4. Pacjenci odczuwają przewlekłe zmęczenie i osłabienie, które nie ustępują po odpoczynku 7. Utrata apetytu prowadzi do niewyjaśnionej utraty masy ciała 4. Ból w prawej okolicy podżebrowej stanowi częstą dolegliwość 11. Charakterystyczny jest zanik mięśni kończyn górnych i dolnych z równoległym wzrostem obwodu brzucha, co powoduje przypranie postawy tzw. kasztanowego ludzika 1. Pojawiają się również zaburzenia koncentracji, stany podgorączkowe oraz bolesne skurcze mięśni 1.
Objawy skórne
Zmiany na skórze należą do najbardziej widocznych objawów marskości wątroby. Żółtaczka oznacza pogorszenie się stanu pacjenta 1. Świąd skóry występuje zwłaszcza w marskości wątroby typu żółciowego 1. Pajączki wątrobowe o gwiaździstym kształcie pojawiają się na skórze klatki piersiowej, twarzy i kończyn górnych 7. Rumień dłoniowy i podeszwowy nadaje dłoniom charakterystyczne zaczerwienienie 1. Białe przebarwienia na paznokciach stanowią kolejny typowy objaw 1. Poszerzone naczynia żylne na skórze brzucha wokół pępka tworzą tzw. głowę meduzy 1. Pacjenci zauważają również łatwe powstawanie siniaków oraz krwawienia z nosa i dziąseł 1.
Objawy ze strony układu pokarmowego
Powiększenie wątroby i śledziony występuje u większości chorych 1. Biegunki, wzdęcia, nudności i wymioty stanowią częste dolegliwości 1. Język ulega wygładzeniu 1. Pobolewanie w prawej okolicy podżebrowej nasila się po posiłkach 1. Wodobrzusze powoduje znaczne zwiększenie obwodu brzucha wskutek gromadzenia się płynu w jamie brzusznej 11. W konsekwencji może dojść do przepukliny pępkowej 7.
Zaburzenia hormonalne
Marskość wątroby wpływa na metabolizm hormonów płciowych 4. Hipogonadyzm u mężczyzn objawia się zanikiem jąder, utratą libido i impotencją 1. U kobiet prowadzi do bezpłodności, zaburzenia miesiączkowania lub braku miesiączki 1. Feminizacja u mężczyzn obejmuje utratę owłosienia na klatce piersiowej i pod pachami oraz powiększenie gruczołów piersiowych 1. Natomiast hirustyzm u kobiet objawia się pojawieniem owłosienia na twarzy, brzuchu i klatce piersiowej 1. Ponadto może rozwinąć się cukrzyca 1.
Encefalopatia wątrobowa
Encefalopatia wątrobowa z widocznymi objawami występuje u około 30-45% osób z marskością wątroby 8. Rozwija się gdy uszkodzona wątroba nie jest w stanie skutecznie usuwać toksyn z krwi, szczególnie amoniaku 4. Objawy obejmują zaburzenia pamięci i koncentracji, dezorientację, zmiany osobowości i zachowania 8. Charakterystyczne drżenie rąk przypominające łopotanie skrzydeł pojawia się w pozycji przeprostu 12. Zaburzenia snu objawiają się bezsennością nocną i sennością w ciągu dnia 8. W ciężkich przypadkach dochodzi do śpiączki wątrobowej 8.
Diagnostyka marskości wątroby w 2026
Badania laboratoryjne
Rozpoznanie marskości wątroby wymaga kompleksowej diagnostyki, która rozpoczyna się od podstawowych badań krwi. Panel laboratoryjny obejmuje testy funkcji wątroby z oceną enzymów ALT i AST, bilirubiny oraz albuminy 9. Stosunek AST do ALT ma szczególne znaczenie diagnostyczne, podobnie jak poziom albuminy obniżający się w zaawansowanych stadiach choroby 9. Badania koagulologiczne, w tym czas protrombinowy i INR, dostarczają informacji o zdolności syntezy czynników krzepnięcia 9. Morfologia krwi może ujawnić niedokrwistość i małopłytkowość 1. Jednakże prawidłowe wyniki podstawowych testów wątrobowych nie wykluczają marskości, ponieważ wątroba posiada ogromne możliwości kompensacyjne i może funkcjonować prawidłowo mimo znacznego uszkodzenia 9.
USG jamy brzusznej
Ultrasonografia stanowi zazwyczaj pierwsze badanie obrazowe wykonywane u pacjentów z podejrzeniem marskości ze względu na dostępność, nieinwazyjność i stosunkowo niski koszt 9. Badanie pozwala wykryć zmiany w wielkości płatów wątroby, falisty zarys brzegów oraz powiększenie śledziony 1. Wskaźnik C/RL (szerokość płata ogoniastego do szerokość prawego płata) powyżej 0,65 świadczy o marskości ze swoistością 100% i czułością 43-85% 13. USG umożliwia również ocenę wodobrzusza i wykrycie zmian ogniskowych podejrzanych o raka wątrobowokomórkowego 13.
Elastografia i FibroScan
Elastografia stanowi przełomową metodę nieinwazyjnej oceny sztywności tkanki wątrobowej 9. Technika opiera się na pomiarze prędkości rozchodzenia się fal mechanicznych, która jest wprost proporcjonalna do sztywności tkanki 9. Dostępne są różne rodzaje, w tym elastografia przejściowa, elastografia fal ścinających oraz elastografia rezonansowa 9. Ta ostatnia uznawana jest za najdokładniejszą metodę, wykazując doskonałą dokładność w rozpoznawaniu marskości z wartościami AUROC sięgającymi 0,90 9. Wynik wyrażany w kilopaskalach przeliczany jest na skalę METAVIR od F0 (brak włóknienia) do F4 (marskość) 14. FibroScan trwa kilka minut, jest bezbolesny i stanowi doskonałą alternatywę dla biopsji 15.
Gastroskopia i ocena żylaków przełyku
Endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego pozostaje złotym standardem w diagnostyce żylaków przełyku 10. Badanie należy wykonać u wszystkich pacjentów w chwili rozpoznania marskości wątroby 10. Żylaki występują u 30-40% osób z wyrównaną marskością i nawet u 60-85% chorych z marskością w fazie dekompensacji 10. Zaleca się wykonywanie gastroskopii co 3 lata u osób z wyrównaną marskością bez żylaków, co 2 lata u chorych z małymi żylakami oraz co roku u pacjentów ze zdekompensowaną marskością 10.
Biopsja wątroby
Biopsja przez długi czas była uznawana za złoty standard diagnostyki marskości wątroby 9. Procedura polega na pobraniu małej próbki tkanki za pomocą cienkiej igły, najczęściej pod kontrolą ultrasonografii 9. Obecnie biopsja wykonywana jest znacznie rzadziej ze względu na inwazyjność i możliwość powikłań 9. Wskazaniami pozostają sytuacje, gdy inne metody nie pozwalają na jednoznaczne rozpoznanie lub gdy wynik może wpłynąć na wybór leczenia 9. Bioptat długości mniejszej niż 1,5 cm może być źródłem niepowodzeń w rozpoznaniu marskości u około 20% chorych 16.
Nowoczesne metody leczenia marskości wątroby
Leczenie przyczynowe
Leczenie marskości wątroby zależy od przyczyny choroby i stopnia jej zaawansowania. Podstawą skutecznego postępowania jest identyfikacja i kontrola czynników odpowiedzialnych za rozwój choroby 2. W przypadku marskości alkoholowej kluczowym elementem terapii jest całkowita rezygnacja z picia alkoholu 17. Nawet niewielkie ilości alkoholu mogą być toksyczne dla już uszkodzonej wątroby, dlatego abstynencja jest bezwzględnie konieczna 2. Pacjenci z marskością wątroby spowodowaną nadużywaniem alkoholu, którzy chcą być rozważani do przeszczepu wątroby, muszą wykazać się całkowitą abstynencją i uczestniczeniem w programach odwykowych 2.
Marskość związana z niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby wymaga przede wszystkim redukcji masy ciała i kontroli poziomu cukru we krwi 2. Pacjenci z pierwotnym żółciowym zapaleniem dróg żółciowych mogą otrzymać kwas ursodeoksycholowy, który spowalnia postęp choroby 2. W przypadku autoimmunologicznego zapalenia wątroby wykorzystuje się leki immunosupresyjne, które hamują aktywność układu odpornościowego 2.
Terapia przeciwwirusowa
Przy marskości spowodowanej wirusowym zapaleniem wątroby typu B lub C stosuje się specjalistyczne leki przeciwwirusowe, które mogą zatrzymać dalsze uszkodzenie narządu 2. Nowoczesne doustne leki bezpośrednio działające na replikację wirusa C prowadzą do całkowitej eliminacji zakażenia i cechują się ponad 95% skutecznością 7. W przypadku chorych z zaawansowanym włóknieniem lub skompensowaną marskością rekomendowane jest natychmiastowe wdrożenie terapii przeciwwirusowej 18. Uzyskanie trwałego klirensu wirusa HCV jest dla tych pacjentów pierwszym krokiem prowadzącym do normalizacji biochemicznej, poprawy histologicznej oraz zmniejszenia ryzyka powikłań choroby 18.
Leczenie powikłań
Leczenie farmakologiczne marskości wątroby obejmuje szeroki wachlarz leków, których wybór zależy od występujących powikłań 2. Leki moczopędne, takie jak spironolakton i furosemid, są stosowane w leczeniu wodobrzusza i obrzęków 2. Beta-blokery pomagają kontrolować nadciśnienie wrotne i zmniejszają ryzyko krwawienia z żylaków przełyku 2. W przypadku encefalopatii wątrobowej podstawowym lekiem jest laktuloza, która pomaga usuwać toksyny z organizmu 2. Rifaksymina, antybiotyk niewchłanialny, może być dodany do terapii w przypadkach opornych na leczenie 2. Wodobrzusze leczone jest dietą niskosodową i lekami moczopędnymi, a w ciężkich przypadkach może być konieczna paracenteza 2.
Dieta i styl życia
Dieta przy marskości wątroby powinna pokrywać zwiększone dzienne zapotrzebowanie na energię wynoszące 30-40 kcal na kilogram masy ciała na dobę i białko w ilości 1,2-1,5 g na kilogram masy ciała na dobę 3. Chorzy powinni spożywać 3 posiłki główne oraz 3 przekąski, w tym późnowieczorny posiłek składający się z węglowodanów 5. Celem spożycia późnowieczornego posiłku jest zapobieganie rozpadowi białek ustrojowych 5. U pacjentów z wodobrzuszem lub obrzękiem zaleca się ograniczenie spożycia sodu do 2000-2600 mg na dobę 3. Jednym z podstawowych zaleceń w postępowaniu we wszystkich chorobach wątroby jest rezygnacja z alkoholu ze względu na jego toksyczne działanie 6.
Przeszczep wątroby
W zaawansowanych przypadkach marskości, gdy wątroba nie jest w stanie prawidłowo funkcjonować, przeszczep wątroby może być jedyną opcją leczenia 2. Pacjenci z wynikiem MELD wynoszącym 15 lub więcej powinni być skierowani do ośrodka transplantacyjnego 2. Prawdopodobieństwo pełnego wyleczenia i wieloletniego przeżycia po przeszczepieniu wątroby wynosi około 70-80% 19.
Nowe kierunki terapeutyczne w 2026
W marcu 2024 roku FDA zatwierdziła pierwszy lek – resmetirom – do leczenia blizn wątrobowych spowodowanych metaboliczną stłuszczeniową chorobą wątroby 2. Prowadzone są również badania nad terapią komórkami macierzystymi, która może pomóc w regeneracji tkanki wątrobowej 2. Terapia autologicznymi makrofagami, wykorzystująca własne komórki immunologiczne pacjenta, pokazuje obiecujące wyniki w spowalnianiu postępu marskości 2. Najnowsze badania sugerują, że zastosowanie albuminy może być korzystne dla pacjentów 20. Innym interesującym kierunkiem badań jest przeszczep mikrobiomu kałowego, którego wstępne badania pilotażowe wykazały korzystne efekty w leczeniu marskości wątroby 20.
Międzynarodowe badanie z udziałem 633 pacjentów wykazało, że nawet przy zaawansowanej marskości wątroby możliwa jest poprawa jej funkcji 21. Około jedna trzecia chorych osiągnęła rekompensację, czyli ustąpienie powikłań choroby i wyraźną poprawę pracy narządu 21. Kluczowym czynnikiem była całkowita i wczesna abstynencja od alkoholu 21.
Wnioski
Marskość wątroby stanowi poważne wyzwanie, jednakże wczesne rozpoznanie znacząco poprawia rokowanie. Kluczem do skutecznego leczenia jest przede wszystkim identyfikacja przyczyny choroby i jej natychmiastowe wyeliminowanie. Całkowita abstynencja alkoholowa, nowoczesna terapia przeciwwirusowa czy redukcja masy ciała mogą zatrzymać postęp uszkodzenia narządu.
Współczesna medycyna oferuje coraz więcej możliwości. Nieinwazyjne metody diagnostyczne jak FibroScan umożliwiają monitorowanie stanu wątroby bez biopsji. Nowe leki zatwierdzone w 2024-2026 roku, terapie komórkami macierzystymi oraz przeszczep mikrobiomu dają nadzieję nawet pacjentom z zaawansowaną marskością. Badania wykazują, że około jedna trzecia chorych może osiągnąć rekompensację przy odpowiednim leczeniu i całkowitej abstynencji.
Referencje
[1] – https://betamed.pl/poradniki/marskosc-watroby[2] – https://leki.pl/na/zwyrodnienie-i-marskosc-watroby/leczenie/?srsltid=AfmBOopSpDncObjTX5E75nRJ3FwACHUm9Rsa800Uhob64TtP3fSpV-_g
[3] – https://www.doz.pl/czytelnia/a15178-Dieta_przy_marskosci_watroby__zalozenia_produkty_jadlospis_i_przepisy
[4] – https://leki.pl/na/zwyrodnienie-i-marskosc-watroby/objawy/?srsltid=AfmBOopGlTpNE1OrLuoUgptO6meqppSdI6ZWSBTqt2AVaOANGWUetfMF
[5] – https://www.mp.pl/pacjent/dieta/diety/diety_w_chorobach/264656,zalecenia-zywieniowe-dla-pacjentow-z-wyrownana-i-niewyrownana-marskoscia-watroby
[6] – https://ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/choroby-ukladu-pokarmowego/choroby-watroby-a-dieta-watrobowa/
[7] – https://www.mp.pl/pacjent/gastrologia/choroby/watroba/50969,marskosc-watroby-objawy-przyczyny-leczenie
[8] – https://www.mp.pl/pacjent/objawy/330581,encefalopatia-watrobowa-objawy-rokowanie-przyczyny
[9] – https://leki.pl/na/zwyrodnienie-i-marskosc-watroby/diagnostyka/?srsltid=AfmBOooZKw0HuoaI5DPNVxtKR7gK09T1xqIz0lixe4tT-7uniOlEdKTC
[10] – https://podyplomie.pl/czasopisma/chirurgia-po-dyplomie/2020/06/endoskopia-diagnostyczna-i-tamowanie-krwotoku-z-zylakow-przelyku?srsltid=AfmBOoprXJ7VloSBB3ZAi7AMqdD0JcfQ2vfew0m0LvU6fii5V63yZ44U
[11] – https://port-zdrowia.pl/post/marskosc-watroby-przyczyny-objawy-badanie-leczenie/
[12] – https://gastroenterologia-praktyczna.pl/a3707/Encefalopatia-watrobowa—–podzial-i-rozpoznanie.html/
[13] – https://eduson.pl/baza-wiedzy/ultrasonografia-kliniczna/marskosc-watroby-punkt-widzenia-ultrasonografisty/
[14] – https://www.mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/361153,elastografia-watroby
[15] – https://www.szubinska.pl/marskosc-watroby-badanie-fibroscan/
[16] – https://podyplomie.pl/czasopisma/chirurgia-po-dyplomie/2014/02/znaczenie-biopsji-watroby-w-praktyce-klinicznej-rekomendacje-sekcji-hepatologicznej-polskiego-towarzystwa-gastroenterologii?srsltid=AfmBOoq6IAANUqyisIKasyFq7Q6RruTWeft2bb8RkbPsoI9fEefpgYFR
[17] – https://www.luxmed.pl/dla-pacjenta/artykuly-i-poradniki/jakie-sa-przyczyny-marskosci-watroby-jak-przebiegaja-diagnostyka-i-leczenie
[18] – https://evereth.pl/project/terapia-przeciwwirusowa-chorych-z-przewleklym-wirusowym-zapaleniem-watroby-typu-c-i-zaawansowanym-wloknieniem-lub-marskoscia-watroby/
[19] – https://www.mp.pl/pacjent/gastrologia/choroby/watroba/74668,przeszczep-watroby
[20] – https://cordis.europa.eu/article/id/445159-study-advances-search-for-novel-liver-cirrhosis-treatments/pl
[21] – https://www.rynekzdrowia.pl/Badania-i-rozwoj/5-lat-wystarczylo-by-calkowicie-cofnac-marskosc-watroby-Jedna-zmiana,281898,11.html
