Asperger u dzieci budzi wiele pytań wśród rodziców, którzy zauważają, że ich dziecko inaczej wchodzi w interakcje społeczne czy reaguje na codzienne sytuacje. Zespół Aspergera, będący częścią spektrum autyzmu, wymaga zrozumienia zarówno pod kątem objawów, jak i przyczyn jego wystąpienia. W szczególności rodzice zastanawiają się, czy asperger jest dziedziczny oraz jak odróżnić asperger a autyzm. W tym artykule omówimy asperger objawy u dzieci, proces diagnostyczny oraz dostępne formy wsparcia, które pomogą rodzicom skutecznie wspierać rozwój swojego dziecka.
Czym jest zespół Aspergera u dzieci
Definicja zaburzenia ze spektrum autyzmu
Zespół Aspergera należy do grupy zaburzeń ze spektrum autyzmu, określanych skrótem ASD (Autism Spectrum Disorder). Według Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11, obowiązującej od 1 stycznia 2022 roku, zaburzenia te zostały zaliczone do zaburzeń neurorozwojowych 1. Oznacza to, że dotyczą one funkcjonowania mózgu i pojawiają się w okresie rozwojowym dziecka.
Termin “zespół Aspergera” pochodzi od nazwiska austriackiego pediatry Hansa Aspergera, który w 1944 roku opisał grupę dzieci o specyficznym profilu trudności 2. Pracował on niezależnie od Leo Kannera, który rok wcześniej opisał autyzm. Obaj użyli tego samego określenia – autystyczny – do charakterystyki dzieci wykazujących izolowanie się, potrzebę niezmienności oraz trudności w komunikowaniu się z ludźmi 2.
Zaburzenie ze spektrum autyzmu charakteryzuje się utrzymującymi się deficytami w zakresie inicjowania i podtrzymywania interakcji społecznych oraz komunikacji społecznej. Towarzyszą temu ograniczone, powtarzalne i nieelastyczne wzorce zachowań, zainteresowań lub czynności, które są wyraźnie nietypowe lub nadmierne w stosunku do wieku dziecka 1. Początek zaburzenia występuje w okresie rozwojowym, zwykle we wczesnym dzieciństwie, jednak objawy mogą ujawnić się w pełni dopiero później, gdy wymagania społeczne przekraczają możliwości dziecka 1.
Różnica między Aspergerem a autyzmem
Według najnowszych klasyfikacji DSM-V oraz ICD-11 zespół Aspergera jest zaliczany do szerszej kategorii zaburzeń ze spektrum autyzmu 3. Jednakże istnieją wyraźne różnice między zespołem Aspergera a klasycznym autyzmem.
Największą różnicą jest to, że w przypadku zespołu Aspergera nie obserwuje się ogólnego opóźnienia lub upośledzenia rozwoju mowy i funkcji poznawczych 4. Dzieci z zespołem Aspergera potrafią się komunikować, rozwój mowy przebiega prawidłowo. Często używają w swoich wypowiedziach profesjonalnych, nieadekwatnych do wieku sformułowań oraz posiadają bogate słownictwo 4. Natomiast dzieci z autyzmem mają opóźniony rozwój mowy i nie wykorzystują mimiki ani gestów jako alternatywnych sposobów komunikowania się 4.
Osoby z zespołem Aspergera cechuje przeciętny lub ponadprzeciętny poziom inteligencji 4. W autyzmie około 50-60% dzieci ma niższy iloraz inteligencji lub pewien stopień niepełnosprawności intelektualnej 5. Ze względu na te różnice zespół Aspergera jest definiowany jako “łagodniejsza forma autyzmu” lub “autyzm wysokofunkcjonujący” 6.
Różni się również wiek, w którym stawiana jest diagnoza. W autyzmie pierwsze wyraźne symptomy pojawiają się bardzo wcześnie, przed trzecim rokiem życia 5. Zespół Aspergera zazwyczaj staje się zauważalny później – w przedszkolu lub szkole podstawowej. W Polsce dzieci z autyzmem diagnozowane są około drugiego lub trzeciego roku życia, natomiast zespół Aspergera diagnozuje się dopiero około ósmego roku życia, pomimo występowania objawów już od około trzeciego roku życia dziecka 1. Najczęściej diagnoza pojawia się u dzieci w wieku 8-11 lat 2.
Jak często występuje u dzieci
Częstość występowania zaburzeń ze spektrum autyzmu jest zróżnicowana. Chorobowość na świecie wynosi medianę 170 na 100 000 osób 4. W Europie wskaźnik ten jest wyższy i wynosi 619 na 100 000 osób 4. Oznacza to, że w krajach Unii Europejskiej osób w spektrum autyzmu jest około 5 milionów, co stanowi 0,6 procent mieszkańców 4.
Statystyki pokazują, że jeszcze w latach 80. autyzm stwierdzano u jednego dziecka na 2 tysiące, a obecnie u jednego na 100 dzieci 4. Z danych Narodowego Funduszu Zdrowia wynika, że w 2021 roku osób z rozpoznaniem autyzmu i zespołu Aspergera do 17 lat było w Polsce blisko 74 tysięcy, w 2020 roku prawie 62,5 tysiąca, a w 2019 roku blisko 57 tysięcy 4.
W literaturze medycznej szacuje się, że zaburzenia ze spektrum autyzmu dotyczą około 1 procenta całej populacji 4. Zespół Aspergera znacznie częściej występuje u płci męskiej 4. Według niektórych danych chłopcy są diagnozowani 4 razy częściej niż dziewczynki 2. Dane odnośnie do częstości występowania zespołu Aspergera są rozbieżne – w piśmiennictwie można spotkać informacje o około 4-7 przypadkach na 1000 dzieci w wieku 7-15 lat 6.
Objawy zespołu Aspergera u dzieci
Rozpoznanie zespołu Aspergera u dzieci opiera się na analizie charakterystycznych objawów występujących w różnych obszarach funkcjonowania. Objawy te różnią się nasileniem u poszczególnych dzieci i nie zawsze są oczywiste dla otoczenia 5.
Trudności w kontaktach społecznych i nawiązywaniu przyjaźni
Dzieci z zespołem Aspergera wykazują znaczne deficyty w zakresie funkcjonowania społecznego. W młodszym wieku mogą nie być zainteresowane nawiązywaniem kontaktów koleżeńskich lub przyjaźni, unikają kontaktów z innymi dziećmi lub będąc zainteresowanymi kontaktami z rówieśnikami, przejawiają to w sposób nieudolny 7. Nie rozumieją niepisanych reguł społecznych, które muszą być odczytywane intuicyjnie. Brakuje im tego wyczucia, przez co zachowują się w sposób sztywny i stereotypowy, zgodnie z wyuczonymi schematami 4.
Badania dowiodły, że u osób z zespołem Aspergera istnieje rozdźwięk między umiejętnościami poznawczymi i społecznymi, brakuje im tzw. “sprytu życiowego”, który odgrywa ważną rolę w codziennym funkcjonowaniu 6. Szereg badań wskazuje, że osoby z zespołem Aspergera wykazują potrzebę angażowania się w bliższe relacje społeczne w podobnym stopniu co ich rówieśnicy 6. Młodzież z zespołem Aspergera może jednak izolować się od grupy ze względu na różnego rodzaju przykrości doświadczone ze strony kolegów z klasy 6. Przyjmują wtedy strategię unikania rówieśników, tworząc błędne koło, które z biegiem czasu bardzo trudno przerwać 6.
Problemy z komunikacją werbalną i niewerbalną
Rozwój mowy dotyczący pojawiania się pierwszych słów i zdań jest prawidłowy, a słownictwo dzieci z zespołem Aspergera mimo młodego wieku jest bogate i obfitujące w dorosłe oraz naukowe sformułowania 7. Niemniej jednak dzieci te mają trudności z użyciem mowy w celu komunikacji. Występują u nich zaburzenia w postaci nieprawidłowej wysokości głosu i intonacji oraz nieprawidłowego akcentu i rytmu wypowiedzi 7.
W obrazie klinicznym zespołu Aspergera obecne są deficyty językowe w zakresie pragmatyki (używania języka w kontekście społecznym), semantyki (rozpoznawania różnych znaczeń tego samego słowa) oraz prozodii (rytmu, intonacji i modulacji mowy) 8. Występują trudności w rozumieniu słów wieloznacznych w zależności od kontekstu i w nadawaniu właściwego znaczenia usyszanym słowom 7. Dzieci z zespołem Aspergera nie rozumieją przenośni, metafor, żartów 9.
Osoby z zespołem Aspergera mają ewidentne problemy w zakresie komunikacji pozawerbalnej. Nie potrafią właściwie odczytywać ekspresji emocjonalnej innych ludzi ani we właściwy sposób eksponować własnych emocji poprzez odpowiednią mimikę twarzy, mowę oczu czy gesty towarzyszące wypowiedzi 4.
Wąskie i intensywne zainteresowania
Dzieci z zespołem Aspergera charakteryzują się wąskimi i mocno nasilonymi zainteresowaniami typu intelektualnego. Młodsze dzieci mogą interesować się prehistorycznymi zwierzętami, markami samochodów lub innych urządzeń, rozkładami jazdy pociągów czy środków komunikacji miejskiej 4. Młodzież często ogniskuje swoje zainteresowania na astronomii, elementach historii, kartografii, audiologii lub informatyki 4.
Zakres zainteresowań może dotyczyć wielu różnych dziedzin, ale zawsze jest wąski i mocno wybiórczy 4. Sposób prezentowania wiedzy również jest bardzo specyficzny. Przekaz najczęściej jest monologiem, a wiedza nosi znamiona encyklopedycznej 4. Problem stanowi też kolekcjonowanie specyficznych przedmiotów, uporczywe porządkowanie otoczenia, przymus postępowania według ściśle określonych reguł czy schematów oraz nadmierna dbałość o szczegóły 4.
Potrzeba rutyny i schematów
Według najnowszego ICD-11 jedną z cech stanowiących o rozpoznaniu spektrum autyzmu jest skłonność do ograniczonych, powtarzalnych i nieelastycznych wzorców zachowania, zainteresowań lub czynności 5. Ogromne znaczenie dla dziecka ze spektrum autyzmu ma rutyna 5.
Dzieci z zespołem Aspergera cechuje zamiłowanie do zachowania rutyny i rytuałów 7. Ludzie tacy najlepiej się czują, żyjąc w uporządkowanym otoczeniu z ustalonymi schematami. Próba zmiany tego stanu rzeczy wywołuje zwykle silną frustrację i może w skrajnych przypadkach prowadzić nawet do zachowań agresywnych 1. Dziecko w spektrum autyzmu potrzebuje czasu, by oswoić się z czymś nowym 5.
Nadwrażliwość sensoryczna
U osób z zespołem Aspergera mogą występować zaburzenia sensoryczne w zakresie wszystkich zmysłów 4. Dzieci mogą wykazywać niezwykłe reakcje na dźwięki, zapachy, dotyk czy światło 3. Częstym problemem jest strach przed głośnymi dźwiękami oraz pracą z hałaśliwymi urządzeniami 1. Tego typu nadwrażliwość może też dotyczyć innych zmysłów, na przykład problemem może być bosy spacer po trawie, ubranie rajstop lub czapki, woda lub pot na skórze po wysiłku oraz inne wrażenia, które wydają się albo wyolbrzymione, albo skrajnie nieprzyjemne 1.
Zaburzenia koordynacji ruchowej
U wielu dzieci z zespołem Aspergera często występuje niezgrabność ruchowa 7. Problemy związane ze sprawnością ruchową to zaburzenia równowagi, sztywny sposób poruszania się, występowanie współruchów polegających na udziale w określonym ruchu tych mięśni, które w danym ruchu nie powinny brać w ogóle udziału, zaburzenia rytmu i naśladowania ruchów podczas zabawy, obniżona sprawność manualna oraz trudności w pisaniu 7.
Czy Asperger jest dziedziczny – co mówią badania
Rola genów w występowaniu zespołu Aspergera
Badania naukowe potwierdzają, że zespół Aspergera ma podłoże wieloczynnikowe, w którym czynniki genetyczne odgrywają kluczową rolę 10. Według badań współczynnik odziedziczalności autyzmu wynosi od 40 do 80 procent 6. Oznacza to, że geny stanowią istotny element dla tego profilu neurorozwojowego, jednak nie jest to proste dziedziczenie jednogenowe.
Pierwsze argumenty na rzecz genetycznego podłoża wynikają z badań prowadzonych w latach 70. na parach bliźniąt. Autyzm częściej występuje u obydwojga dzieci, jeśli są bliźniętami jednojajowymi (według badań z 2010 r. 73-95%), a dużo rzadziej jeśli są bliźniętami dwujajowymi (ok. 30%) 10. Niepełne współwystępowanie u bliźniąt jednojajowych dowodzi, że sama genetyka nie wyjaśnia wszystkich przypadków 6.
Naukowcy zidentyfikowali ponad 1000 genów związanych z ryzykiem wystąpienia autyzmu 6. Obecnie wskazano 65 genów silnie związanych z autyzmem i ponad 200, które są słabiej związane z tym zaburzeniem 10. Największe do tej pory badanie Satterstroma wskazało istnienie aż 102 genów, które mogą odpowiadać za zaburzenia autystyczne 2. U części osób z autyzmem zidentyfikowano wystąpienie mutacji genów NLGN3, NLGN4X, SHANK3, ADA2 oraz mutacje niektórych regionów chromosomu 2. i chromosomu 7 11.
Inne czynniki ryzyka wystąpienia zaburzenia
Czynniki środowiskowe mogą zwiększać ryzyko wystąpienia autyzmu u genetycznie predysponowanych dzieci. Do najważniejszych należy wyższy wiek rodziców, w szczególności ojca (powyżej 40 lat) 12 oraz powikłania ciążowe 6. Czynniki okołoporodowe, takie jak poród przed 37. tygodniem ciąży, komplikacje związane z pępowiną, niska masa urodzeniowa (poniżej 2500 g) czy niski wskaźnik Apgar również zwiększają prawdopodobieństwo autyzmu 6.
Co rodzice mogą odziedziczyć
Zespół Aspergera nie jest chorobą dziedziczną samą w sobie, jednak można odziedziczyć predyspozycje do wystąpienia tego schorzenia 13. Dziedziczne są skłonności do jego wystąpienia, a nie samo zaburzenie 13. Prawdopodobieństwo wystąpienia autyzmu u kolejnego dziecka jest podwyższone. Dane wynikające z badań wahają się od 5-6% do 15-30% prawdopodobieństwa 10. Badania potwierdziły, że jeśli dziecko jest autystkiem, prawdopodobieństwo rozwoju zaburzenia u kolejnego dziecka może być wyższe aż o 30% 14.
Jak rozpoznać Aspergera u dziecka
Kiedy pojawiają się pierwsze objawy
Pierwsze symptomy można zaobserwować już w okresie niemowlęcym, począwszy od szóstego miesiąca do jednego roku życia. Bardziej spójne objawy pojawiają się zwykle w wieku dwóch lub trzech lat. Wyraźne objawy zauważalne są jednak u dzieci w wieku przedszkolnym lub szkolnym. Większość diagnoz postawionych zostaje u dzieci od piątego do dziewiątego roku życia. Zespół Aspergera w krajach rozwiniętych rozpoznawany jest często między czwartym a szóstym rokiem życia dziecka. Najczęściej diagnoza pojawia się między ósmym a jedenastym rokiem życia, kiedy środowisko szkolne stawia przed dzieckiem wyższe wymagania społeczne.
Proces diagnostyczny krok po kroku
Diagnoza zaburzeń ze spektrum autyzmu jest kompleksowym procesem, który wymaga zebrania wielu informacji i przeanalizowania ich przez różnych specjalistów. Proces diagnostyczny składa się z pięciu spotkań. Pierwsze spotkanie odbywa się bez dziecka i poświęcone jest wywiadowi z rodzicami dotyczącemu rozwoju i funkcjonowania dziecka. Drugie i trzecie spotkanie prowadzone jest z dzieckiem przez psychologa diagnostę, który przeprowadza pogłębioną diagnozę psychologiczną, najczęściej z wykorzystaniem narzędzia ADOS-2. Czwarte spotkanie to konsultacja z psychiatrą dziecięcym, podczas której lekarz obserwuje zachowanie dziecka i dokonuje oceny medycznej. Ostatnie spotkanie ponownie odbywa się bez obecności dziecka i poświęcone jest omówieniu diagnozy oraz dalszych ścieżek postępowania. Na tym etapie rodzice otrzymują pisemne zaświadczenie lekarskie oraz opinię psychologiczno-psychiatryczną.
Do jakiego specjalisty się zgłosić
W przypadku zauważenia niepokojących objawów rodzice powinni skontaktować się z lekarzem pierwszego kontaktu lub skorzystać z konsultacji psychologa. Następnie można skonsultować się z psychiatrą dziecięcym w ośrodku wielospecjalistycznym lub diagnostycznym bez skierowania. Diagnostykę spektrum autyzmu u dzieci prowadzą poradnie psychologiczno-pedagogiczne lub prywatne ośrodki diagnostyczno-terapeutyczne wyspecjalizowane w zakresie spektrum autyzmu. Osobą, która stawia diagnozę jest psychiatra, ale w proces diagnozy zazwyczaj zaangażowany jest zespół specjalistów: psychiatra, psycholog, logopeda i pedagog specjalny.
Narzędzia diagnostyczne wykorzystywane przez specjalistów
ADOS-2 nazywany jest złotym standardem w diagnozie autyzmu. Test składa się z różnych modułów dostosowanych do wieku i poziomu rozwoju dziecka. Inne narzędzia to ADI-R (ustrukturyzowany wywiad z rodzicami), ASRS (kwestionariusz oceniający funkcjonowanie dziecka), M-CHAT (badanie przesiewowe wykonywane przez rodziców) oraz testy oceniające rozwój dziecka jak PEP-R czy Monachijska Funkcjonalna Skala.
Co rodzice mogą zrobić dla dziecka z Aspergerem
Dostępne formy terapii i wsparcia
Wsparcie dziecka z zespołem Aspergera opiera się na różnorodnych formach terapii dostosowanych do indywidualnych potrzeb. Terapia poznawczo-behawioralna koncentruje się na zmianie sztywnych schematów myślowych, które blokują komunikację 15. Terapia kognitywna zakłada, że prawidłowy rozwój wymaga pokonywania etapów w ustalonej kolejności, a jej celem jest powrót do pominiętych faz rozwojowych 15.
Obecnie możliwa jest także terapia online, która opiera się na wideowizytach i daje szansę na rozwijanie umiejętności społecznych 16. Trening umiejętności społecznych pomaga lepiej zrozumieć normy społeczne i rozwija zdolności komunikacyjne 17. Terapia rodzinna uczy rodziców, jak wspierać rozwój dziecka i tworzyć przewidywalne, bezpieczne środowisko 18. Terapia logopedyczna koncentruje się na intonacji, naturalności mowy i rozumieniu niuansów językowych 18.
Jak wspierać dziecko w domu i szkole
Dziecko potrzebuje stałego, uporządkowanego schematu dnia. Wszelkie zmiany mogą powodować lęk i napady frurii 19. Warto sporządzić graficzny plan dnia zawierający rysunki lub zdjęcia przedstawiające konkretne czynności 19. Środowisko wspierające łączy konsekwentne zasady, stałe miejsca przechowywania przedmiotów i wizualne instrukcje do zadań 17.
Poznanie mocnych stron dziecka pozwala wykorzystać je do wzbudzania motywacji w trudnych sytuacjach 17. W szkole dziecko z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego ma prawo do indywidualnego programu edukacyjno-terapeutycznego, nauczyciela wspomagającego i dostosowanych metod nauczania 20.
Orzeczenie o niepełnosprawności i przysługujące uprawnienia
Orzeczenie o niepełnosprawności uzyskuje się w powiatowym lub miejskim zespole do spraw orzekania o niepełnosprawności 8. Kluczowe są punkty 7 i 8 orzeczenia, które określają potrzebę stałej opieki i współudziału opiekuna w leczeniu, rehabilitacji i edukacji 21.
Obecnie świadczenie pielęgnacyjne wynosi 2988 zł miesięcznie, a od 2025 roku może wzrosnąć do 3287 zł 22. Zasiłek pielęgnacyjny wynosi 153 zł miesięcznie 8. Rodziny mogą korzystać z dofinansowania turnusów rehabilitacyjnych, ulg podatkowych i ulgowych przejazdów w komunikacji publicznej 8.
Wnioski
Zespół Aspergera to złożone zaburzenie neurorozwojowe, które wymaga wczesnego rozpoznania i kompleksowego wsparcia. Jak wykazano w artykule, objawy obejmują trudności społeczne, specyficzną komunikację i potrzebę rutyny, a genetyka odgrywa istotną rolę w jego wystąpieniu.
Diagnoza postawiona przez specjalistów otwiera drogę do skutecznej terapii i odpowiedniego wsparcia edukacyjnego. Rodzice mają do dyspozycji różnorodne formy pomocy – od terapii behawioralnej po orzeczenia uprawniające do świadczeń. Wczesna interwencja i stworzenie przewidywalnego środowiska w domu i szkole znacząco poprawiają funkcjonowanie dziecka. Zrozumienie mocnych stron dziecka pozwala wykorzystać jego potencjał i wspierać rozwój w sposób dopasowany do indywidualnych potrzeb.
Referencje
[1] – https://spektrum.szczecin.pl/objawy-zespolu-aspergera.html[2] – https://upacjenta.pl/poradnik/zespol-aspergera
[3] – https://sensosenso.pl/blog/co-wyklucza-zespol-aspergera-czynniki-w-diagnozie-roznicowej/
[4] – https://navicula.pl/asd/
[5] – https://epedagogika.pl/top-tematy/znaczenie-rutyny-w-zyciu-dziecka-w-spektrum-autyzmu-powtarzalne-zachowania-w-wieku-przedszkolnym-6259.html
[6] – https://sotis.pl/dziedziczenie-autyzmu-czy-autyzm-jest-genetyczny/
[7] – https://www.gov.pl/attachment/d4a08a48-f705-4651-9a4f-677cf6e95ab5
[8] – https://polskiautyzm.pl/orzekanie-o-niepelnosprawnosci/
[9] – https://pressto.amu.edu.pl/index.php/ikps/article/download/14328/14822/30424
[10] – https://polskiautyzm.pl/przyczyny-autyzmu/
[11] – https://diag.pl/pacjent/artykuly/genetyczne-uwarunkowania-autyzmu/
[12] – https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/choroby/301788,zespol-aspergera-przyczyny-objawy-diagnostyka-i-terapia
[13] – https://kindermedica.pl/artykuly/czy-asperger-jest-dziedziczny/
[14] – https://badamydzieci.pl/porady/autyzm/autyzm-dziedziczenie/
[15] – https://pomoko.pl/jak-przebiega-terapia-dzieci-z-zespolem-aspergera/
[16] – https://psychomedic.online/autyzm-i-zespol-aspergera-leczenie/
[17] – https://pomocautyzm.org/wspieranie-dziecka-z-zespolem-aspergera-w-szkole-i-w-domu/
[18] – https://gadasie.pl/blog/zespol-aspergera
[19] – https://sp31waw.edupage.org/files/Jak_rodzice_moga_wspierac_dziecko_z_Zespolem_Aspergera.pdf
[20] – https://sensosenso.pl/blog/uczen-ze-spektrum-autyzmu-w-szkole-prawa-i-wsparcie/
[21] – https://www.infor.pl/twoje-pieniadze/swiadczenia/6863141,dzieci-z-tymi-zaburzeniami-w-sposob-nieuprawniony-sa-pozbawiane-niemal-3-300-zl-miesiecznie-moze-to-dotyczyc-nawet-1-na-36-dzieci.html
[22] – https://www.rynekzdrowia.pl/Psychiatria/Swiadczenie-pielegnacyjne-w-autyzmie-Dzis-to-2988-zl-Od-2025-roku-juz-3287-zl-co-miesiac,263516,16.html
