Borderline to jedno z najczęściej błędnie rozumianych zaburzeń psychicznych, które dotyka miliony osób na całym świecie. Osobowość borderline charakteryzuje się intensywnymi wahaniami emocjonalnymi, niestabilnością w relacjach oraz impulsywnymi zachowaniami, które znacząco utrudniają codzienne funkcjonowanie. Niewątpliwie rozpoznanie borderline objawów stanowi pierwszy krok do skutecznej pomocy.
W tym przewodniku omówimy, czym jest zaburzenie osobowości borderline, jak rozpoznać jego objawy, jakie są charakterystyczne fazy borderline oraz jakie metody leczenia przynoszą najlepsze rezultaty w walce z tą chorobą.
Czym jest osobowość borderline i jakie są jej przyczyny
Definicja zaburzenia osobowości borderline
Pojęcie “borderline” wywodzi się z historii psychiatrii i zostało wprowadzone przez psychoanalityka Sterna w 1938 roku dla stanów niemieszczących się w klasycznych pojęciach nerwicy. Robert Knight w 1953 roku określił pogranicze jako stan pośredni pomiędzy neurotycznym a psychotycznym poziomem funkcjonowania. Nazwa powstała z przekonania psychiatrów, że zaburzenie znajduje się “na pograniczu” między neurozą a psychozą.
Zaburzenie osobowości borderline stanowi złożoną i przewlekłą formę zaburzenia osobowości, charakteryzującą się głęboką niestabilnością emocjonalną, impulsywnością oraz trudnościami w utrzymaniu spójnej tożsamości i relacji interpersonalnych. Zapadalność na osobowość borderline wynosi około 1-2% populacji ogólnej 1. Jednakże w kontekście psychiatrycznym częstość występowania jest znacznie wyższa, dotykając 11% pacjentów leczonych ambulatoryjnie oraz 19% leczonych stacjonarnie.
Czynniki genetyczne i neurobiologiczne
Najnowsze badania nad zaburzeniem osobowości borderline wskazują na znaczące postępy w rozumieniu neurobiologicznych podstaw tego zaburzenia. Badania wykazują dysfunkcje w obrębie układu limbicznego, w szczególności ciała migdałowatego i kory przedczołowej, co przekłada się na charakterystyczne trudności w procesach mentalizacji i regulacji emocjonalnej 2. Ciało migdałowate wykazuje nadmierną aktywność u osób z borderline, podczas gdy kora przedczołowa odpowiedzialna za kontrolę impulsów funkcjonuje w sposób osłabiony.
Czynniki genetyczne odgrywają istotną rolę w rozwoju zaburzenia. Badania wskazują głównie na związek pomiędzy BPD i polimorfizmem genu FKBP5, który ma związek z reakcją stresową 3. Ponadto niektórzy badacze kojarzą zaburzenie z wadliwym transferem neuroprzekaźników, takich jak serotonina, noradrenalina, acetylocholina, kwas γ-aminomasłowy oraz kwas glutaminowy 1. Genetyczna predyspozycja nie przesądza jednak o chorobie. Geny mogą zwiększać podatność na rozwinięcie cech osobowości z pogranicza, ale to doświadczenia życiowe aktywują tę podatność genetyczną.
Trauma dzieciństwa i wpływ środowiska rodzinnego
Trauma z dzieciństwa stanowi jeden z najważniejszych czynników ryzyka rozwoju zaburzenia osobowości borderline. Badania wykazały, że osoby z borderline były 13,91 razy częściej narażone na traumę z wieku dziecięcego niż osoby bez tego zaburzenia 4. Analiza danych pokazuje, że 48,9% osób z borderline zgłosiło zaniedbanie fizyczne w dzieciństwie, 42,5% zgłosiło nadużycia emocjonalne, 36,4% doświadczyło przemocy fizycznej, 32,1% zgłosiło nadużycie seksualne, a 25,3% zaniedbanie emocjonalne 4. Ogólnie ponad 71% osób z borderline doświadczyło co najmniej jednego traumatycznego zdarzenia w dzieciństwie 4.
Jednocześnie około 90% osób z borderline doświadczyło traumy w dzieciństwie 2. Środowisko rodzinne odgrywa kluczową rolę w rozwoju zaburzenia. Szczególnie szkodliwe są invalidacja emocji dziecka, niespójne komunikaty od rodziców, brak granic lub zbyt sztywne granice oraz przeciążenie dziecka odpowiedzialnością za emocje dorosłych. Badania sugerują, że niewtaściwa postawa matek, a nie ojców, jest znaczącym predyktorem symptomów zaburzenia w próbach nieklinicznych 2. W rezultacie dorastanie w deprecjonującym otoczeniu, gdzie potrzeby i emocje dziecka są systematycznie unieważniane, wyśmiewane lub karane, prowadzi do upośledzenia zdolności do mentalizacji.
Różnice między borderline a innymi zaburzeniami
Różnicowanie zaburzenia osobowości borderline od innych zaburzeń psychicznych wymaga szczególnej precyzji diagnostycznej. Najczęstsze wyzwania dotyczą różnicowania z chorobą afektywną dwubiegunową, gdzie kluczowym kryterium jest związek zmian nastroju z czynnikami interpersonalnymi w BPD oraz obecność wyraźnych epizodów manii lub hipomanii w chorobie afektywnej dwubiegunowej 2. Wahania nastroju u osób z borderline są bardziej chroniczne i utrwalone, nie są tak wyraźnie odseparowane jak w chorobie dwubiegunowej. Charakterystyczne dla borderline jest zachowanie typu acting-out, gdzie emocje wyrażane są przez impulsywne i często autodestrukcyjne działania.
Zaburzenie borderline często współwystępuje z zaburzeniami związanymi z używaniem substancji psychoaktywnych, co dotyczy około 78% pacjentów 2. Współwystępowanie z zaburzeniami lękowymi odnotowano u 85% przypadków, a z zaburzeniami nastroju u 75% przypadków 2. Spektrum autyzmu i zaburzenia osobowości borderline mogą być ze sobą wzajemnie mylone ze względu na wspólne objawy, takie jak trudności w relacjach interpersonalnych, zaburzenie tożsamości, intensywny gniew oraz aleksytymię 1.
Objawy zaburzenia borderline
Rozpoznanie zaburzenia osobowości borderline opiera się na charakterystycznym zespole objawów, które ujawniają się w różnych obszarach funkcjonowania. Objawy borderline mogą występować z różną intensywnością u poszczególnych osób, a ich nasilenie często zmienia się w zależności od sytuacji życiowych.
Niestabilność emocjonalna i wahania nastroju
Osoby z borderline doświadczają emocji w sposób wyjątkowo intensywny i zmienny 3. Wahania nastroju następują błyskawicznie, od euforii po głęboką rozpacz, często bez wyraźnej przyczyny zewnętrznej. Pacjenci opisują to jako “czuję wszystko dziesięć razy mocniej niż inni” 5. Epizody dysforii, drażliwości, lęku czy gniewu trwają od kilku godzin do kilku dni i są reaktywne na stresory zewnętrzne 6. Badania wykazały, że dzienne zmiany nastroju u pacjentów z borderline są istotnie silniejsze w porównaniu do miesięcznych fluktuacji nastroju raportowanych przez chorych na depresję 4. Charakterystyczne jest również przewlekłe uczucie pustki wewnętrznej, które towarzyszy osobom z tym zaburzeniem.
Problemy w relacjach interpersonalnych
Relacje interpersonalne u osób z borderline charakteryzują się skrajną niestabilnością i intensywnością. Typowy wzorzec obejmuje wahania między idealizacją a dewaluacją tej samej osoby 7. Osoby te mają trudność w jednoczesnym odbieraniu “dobrych” i “złych” aspektów innych ludzi, postrzegając je skrajnie 8. Postawy wobec bliskich często się zmieniają, od uwielbienia i idealizacji do nienawiści i odrzucenia. Badania pokazują, że osoby z BPD często mają za sobą wiele krótkich, burzliwych związków, w których satysfakcja partnerów jest obniżona, a konflikty nasilone 9. Deficyty w relacjach interpersonalnych przejawiają się jako nieumiejętność nawiązania dialogu i współpracy, nieprzerwana krytyka i obwinianie innych oraz techniki bezuczuciowej manipulacji 4.
Zaburzenia tożsamości i poczucia własnej wartości
Niestabilna tożsamość stanowi jeden z kluczowych problemów w zaburzeniu borderline 3. Osoby te często nie wiedzą, kim są, co czują i czego chcą 10. Poczucie tożsamości zmienia się w zależności od kontekstu i relacji, jak bycie aktorem grającym różne role bez znajomości własnego prawdziwego ja 5. Poczucie własnej wartości jest równie niestabilne, jednego dnia mogą czuć się wyjątkowi i utalentowani, następnego bezwartościowi i nieudolni 5. Postrzeganie “self” nacechowane jest zarówno afirmacją, jak i dewaluacją 4.
Impulsywność i zachowania ryzykowne
Charakterystyczna dla borderline jest impulsywność w co najmniej dwóch obszarach stanowiących potencjalne zagrożenie dla samego siebie 2. Zachowania takie jak nadużywanie substancji, niekontrolowane wydatki, objadanie się czy ryzykowne zachowania seksualne są często obecne 10. Impulsywne decyzje i wybuchy emocjonalne mogą prowadzić do negatywnych skutków, które są dla nich zaskakujące i trudne do zaakceptowania 3.
Lęk przed porzuceniem
Lęk przed odrzuceniem jest wszechobecny w życiu osób z BPD 3. Występuje silny, irracjonalny lęk przed byciem odrzuconym, nawet drobne oznaki dystansu mogą prowadzić do kryzysu emocjonalnego 10. Osoby te podejmują rozpaczliwe wysiłki w celu zapobieżenia porzuceniu realnemu lub wyimaginowanemu 2. Paradoksalnie, bojąc się, że zostaną porzucone, bezwiednie same prowokują rozstanie 2.
Objawy psychotyczne i dysocjacyjne
Dysocjacja w przypadku zaburzenia borderline jest często spotykanym zjawiskiem, według badań nawet 20-30% czasu pacjenci z BPD mogą dysocjować 11. Badania wykazały, że 32% pacjentów BPD doznaje lekkich objawów dysocjacji, 42% średnich, a 25% ciężkich 11. Najczęstsze są zjawiska derealizacji, depersonalizacji oraz nieobecność uczuć 11. Pod wpływem stresu mogą pojawić się objawy dysocjacyjne (utrata poczucia rzeczywistości, pamięci czy tożsamości) lub paranoidalne (podejrzliwość, urojenia) 6. Przemijające objawy paranoidalne i związane ze stresem myśli o charakterze paranoidalnym występują w sytuacjach kryzysowych 2.
Fazy borderline i ich przebieg
Zaburzenie osobowości borderline charakteryzuje się cyklicznym przebiegiem, w którym spokojniejsze okresy przeplatają się z momentami dużych trudności. Fazy borderline nie stanowią etykiety klinicznej, lecz sposób, w jaki terapeuci i badacze opisują powtarzające się wzorce emocjonalne typowe dla tego zaburzenia. Zrozumienie ich dynamiki pozwala lepiej radzić sobie z emocjami i budować trwalsze relacje.
Faza idealizacji w relacjach
Faza idealizacji polega na postrzeganiu drugiej osoby jako istoty niemal doskonałej, pozbawionej wad. Osoba z BPD naprawdę czuje to, co mówi. Intensywny kontakt od samego początku, szybkie mówienie o przyszłości i wyjątkowości związku, poczucie bycia jedyną prawdziwą osobą w życiu partnera charakteryzują ten etap. Miłość bombowanie nie jest strategią, to wyraz głębokiej, ale krucho zbudowanej nadziei.
Faza idealizacji w zaburzeniu osobowości borderline może trwać od kilku tygodni do kilku lat. Często jej kres wyznacza jedno wydarzenie odczytane przez osobę jako zdrada, nawet jeśli z zewnątrz wyglądało to jak spóźnienie na randkę albo nieodebrany telefon. Z perspektywy osoby z borderline ta faza to chwila prawdziwej ulgi, gdy wewnętrzna pustka na chwilę znika. Partner tymczasem często czuje się wyjątkowo.
Faza dewaluacji i rozczarowania
Dewaluacja to mechanizm obronny, nie ocena wartości partnera. Pojawia się wtedy, gdy cokolwiek zadziała jako sygnał zagrożenia: spóźnienie, chłodny ton głosu, odwołany plan, pytanie zadane nie tak. W wewnętrznym świecie osoby z zaburzeniem borderline ten drobiazg jest dowodem na to, co i tak podejrzewała, że zostanie porzucona.
Faza dewaluacji w osobowości borderline może trwać kilka dni albo kilka miesięcy. Niekiedy prowadzi do nagłego zerwania kontaktu, niekiedy do burzliwego konfliktu lub impulsywnych zachowań. W skrajnych przypadkach dochodzi do autoagresji jako sposobu regulowania przytłaczającego bólu. Osoba, która wczoraj była obiektem uwielbienia, dziś tworzy obraz miejsca nietrwałego.
Faza kryzysu emocjonalnego
Kryzys to stan ogromnego psychicznego cierpienia: poczucie pustki, rozpaczy, często myśli lub zachowania autoagresywne. W tej fazie mogą wystąpić ekstremalne poczucie pustki i rozpaczy, silne ataki paniki i niekontrolowane wybuchy płaczu, poczucie odrzucenia i całkowitej samotności. Derealizacja i depersonalizacja powodują, że osoba może czuć, że nie jest sobą albo że świat wokół niej jest nierealny. Ten moment wymaga interwencji specjalistycznej, szczególnie jeśli pojawia się ryzyko samookaleczenia.
Faza stabilizacji i remisji
Stabilizacja to moment, gdy objawy borderline trochę cichną, funkcjonowanie się poprawia, niestabilność emocjonalna maleje. W tym okresie objawy są mniej nasilone, co pozwala osobie z osobowością borderline funkcjonować w miarę stabilnie. Relacje z bliskimi stają się spokojniejsze i mniej konfliktowe, ponieważ osłabia się lęk przed porzuceniem. Niekiedy taka osoba wraca do idealizacji i cykl zaczyna się od nowa.
Diagnoza zaburzenia osobowości borderline
Postawienie diagnozy zaburzenia osobowości borderline wymaga szczegółowej oceny klinicznej opartej na międzynarodowych kryteriach diagnostycznych. Proces ten łączy ustrukturyzowany wywiad z pacjentem, obserwację kliniczną oraz różnicowanie z innymi zaburzeniami psychicznymi.
Kryteria diagnostyczne DSM-5 i ICD-10
Klasyfikacja DSM-5 definiuje zaburzenie osobowości borderline jako wszechobecny wzorzec niestabilności relacji międzyludzkich, obrazu siebie i afektów oraz wyraźną impulsywność 12. Rozpoznanie wymaga spełnienia co najmniej 5 z 9 kryteriów: gorączkowe wysiłki unikania porzucenia, niestabilne relacje oscylujące między idealizacją a dewaluacją, zaburzenia tożsamości, impulsywność w dwóch obszarach potencjalnie autodestrukcyjnych, nawracające zachowania samobójcze lub samookaleczające, niestabilność afektywna, przewlekłe uczucie pustki, nieadekwatny gniew oraz przejściowe objawy psychotyczne lub dysocjacyjne związane ze stresem 12.
W klasyfikacji ICD-10 borderline określane jest jako osobowość chwiejna emocjonalnie typu z pogranicza 13. Rozpoznanie typu borderline wymaga spełnienia co najmniej trzech kryteriów typu impulsywnego oraz dodatkowo dwóch spośród następujących: zaburzony obraz siebie, skłonność do intensywnych niestabilnych związków, nadmierne wysiłki uniknięcia porzucenia, powtarzające się działania autoagresywne oraz chroniczne uczucie pustki 13. ICD-11 wprowadza oznaczenie 6D11.5 dla wzorca borderline 12.
Proces diagnostyczny i wywiad kliniczny
Diagnoza borderline rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu klinicznego przeprowadzanego przez psychiatrę lub psychologa klinicznego 14. Specjalista ocenia historię życia pacjenta, aktualne trudności w funkcjonowaniu oraz wzorce myślenia, emocji i zachowania 15. Złotym standardem diagnozy BPD jest wykorzystanie ustrukturalizowanego wywiadu klinicznego SCID-II przeznaczonego do oceny zaburzeń osobowości według DSM 1. Proces diagnostyczny zazwyczaj wymaga od dwóch do czterech spotkań 16.
Różnicowanie z chorobą afektywną dwubiegunową
Różnicowanie borderline z chorobą afektywną dwubiegunową stanowi znaczące wyzwanie diagnostyczne. W BPD zmiany nastroju są wywoływane przez wysoką reaktywność emocjonalną i pojawiają się w reakcji na bodźce zewnętrzne, podczas gdy w ChAD wahania mogą występować niezależnie od czynników środowiskowych 17. W borderline wahania nastroju są szybsze, trwają godziny lub dni i zazwyczaj uruchamiane przez sytuacje relacyjne, natomiast w chorobie dwubiegunowej epizody trwają tygodnie lub miesiące 10. Około 10-20% chorych z ChAD ma współistniejące BPD, a u około 20% klientów z BPD rozpoznawano ChAD 17.
Współwystępowanie innych zaburzeń psychicznych
U 76% pacjentów z zaburzeniem napadowego lku współwystępowało co najmniej jedno specyficzne zaburzenie osobowości 7. Zaburzenie borderline w porównaniu do innych zaburzeń osobowości wiąże się z większym ryzykiem wystąpienia zaburzeń lękowych u 85% przypadków oraz zaburzeń nastroju u 75% przypadków 1. Nadużywanie substancji psychoaktywnych dotyczy 78% pacjentów 1.
Skuteczne leczenie zaburzenia borderline
Psychoterapia stanowi podstawową metodę leczenia zaburzenia osobowości borderline. Farmakoterapia odgrywa rolę drugoplanową jako wsparcie psychoterapii ambulatoryjnej.
Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT)
Terapia dialektyczno-behawioralna opracowana przez Marsha Linehan należy do metod o najsilniejszym wsparciu empirycznym. DBT łączy indywidualną terapię z pracą grupową, koncentrując się na czterech głównych obszarach: uważności, regulacji emocji, skuteczności interpersonalnej oraz tolerancji stresu 5. Badania pokazują, że 50% osób z BPD osiąga wyzdrowanie po 2 latach psychoterapii 18. Sesje odbywają się co najmniej raz w tygodniu, a pacjenci pozostają w stałym kontakcie z terapeutą również poza gabinetem 19.
Terapia oparta na mentalizacji (MBT)
MBT zaproponowana przez Anthony’ego Batemana i Petera Fonagy’ego skupia się na rozwoju zdolności do świadomego rozumienia własnych stanów psychicznych oraz stanów innych osób 20. Po 18 miesiącach terapii MBT, 66% pacjentów z BPD doświadczyło redukcji objawów depresyjnych i lękowych, a 50% wykazało istotną poprawę w zakresie funkcjonowania interpersonalnego 20. Cochrane Review z 2020 roku wskazuje MBT jako jeden z najbardziej skutecznych paradygmatów w leczeniu pacjentów z głębokimi zaburzeniami osobowości, zwłaszcza w zakresie ograniczania ryzyka samobójczego i samouszkodzeń 21.
Terapia schematów i inne metody psychoterapii
Terapia schematów stworzona przez Jeffreya Younga integruje elementy poznawczo-behawioralne z podejściem psychodynamicznym i humanistycznym 22. Koncentruje się na identyfikacji wczesnych nieadaptacyjnych schematów powstałych na skutek niezaspokojonych potrzeb emocjonalnych w dzieciństwie 4. Badania kliniczne potwierdzają, że terapia schematów znacząco redukuje objawy borderline, wykazując trwałe zmiany osobowościowe 4.
Leczenie farmakologiczne wspomagające
Farmakoterapia w BPD służy łagodzeniu objawów, nie leczeniu zaburzenia osobowości 9. Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny okazały się efektywne wobec objawów dysregulacji emocjonalnej 23. Atypowe neuroleptyki wykazują skuteczność wobec objawów zaburzeń poznawczych i zachowań impulsywnych w niższych dawkach niż w leczeniu schizofrenii 23. Leczenie farmakologiczne najlepiej ograniczyć do okresu kryzysu i stosować nie dłużej niż przez 12 tygodni 24.
Życie z borderline i wsparcie dla bliskich
Program Family Connections to 12-tygodniowy bezpłatny program wsparcia rodzin osób z BPD oparty na umiejętnościach DBT 25. Dane z badań pokazują, że po ukończeniu programu u członków rodzin zmniejsza się poczucie depresji, obciążenia i smutku, a zwiększa poczucie kompetencji 25.
Wnioski
Zaburzenie osobowości borderline może wydawać się przytłaczające, zwłaszcza gdy objawy są silnie nasilone. Jak wykazaliśmy w tym przewodniku, skuteczne metody terapii, takie jak DBT, MBT czy terapia schematów, przynoszą wymierne rezultaty. Badania pokazują, że połowa pacjentów osiąga znaczącą poprawę już po dwóch latach systematycznej psychoterapii.
Rozpoznanie borderline nie jest wyrokiem, lecz początkiem drogi do zrozumienia siebie i odzyskania kontroli nad życiem. Dla bliskich osób z tym zaburzeniem równie istotne jest wsparcie i edukacja, które pomagają budować zdrowsze relacje. Z odpowiednią pomocą specjalistyczną życie z borderline może być pełne i satysfakcjonujące.
Referencje
[1] – https://pl.wikipedia.org/wiki/Osobowo%C5%9B%C4%87_chwiejna_emocjonalnie_typu_borderline[2] – https://zdrowie.pap.pl/psyche/zaburzenia-osobowosci-borderline-zycie-na-krawedzi
[3] – https://www.luxmed.pl/dla-pacjenta/artykuly-i-poradniki/borderline-czym-jest-to-zaburzenie-jak-mozna-je-leczyc
[4] – https://odczucia.com.pl/osobowosc-borderline/
[5] – https://www.centrumdobrejterapii.pl/nurty-terapii/terapia-dialektyczno-behawioralna-dbt/
[6] – https://pokonajlek.pl/borderline-objawy-u-doroslych/
[7] – https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/download/29160/23925
[8] – https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/zaburzenia_osobowosci/74280,osobowosc-borderline-informacje-ogolne
[9] – https://marchlik-psychiatra.pl/blog/leki-na-borderline-kompleksowy-przewodnik-po-farmakoterapii-zaburzen-osobowosci-chwiejnej-emocjonalnie
[10] – https://www.centrumnowa.pl/jaka-jest-roznica-miedzy-choroba-dwubiegunowa-a-zaburzeniem-osobowosci-typu-borderline/
[11] – https://www.emocjepro.pl/dysocjacja-borderline-radzenie-dysocjacja/
[12] – https://www.psychiatria.com.pl/assets/pdf/artykuly/175-179-pipk-3-2022-krzysztof.pdf
[13] – https://twojpsycholog.pl/blog/zaburzenie-osobowo%C5%9Bci-z-pogranicza-jak-rozpoznac-i-leczyc-borderline
[14] – https://psychomedic.pl/diagnoza-i-leczenie-borderline-w-chorzowie/
[15] – https://mazowieckiecentrumpsychoterapii.pl/therapy/osobowosc-borderline/
[16] – https://www.terapiadbt.pl/osobowosc-borderline-jak-diagnozujemy-i-dlaczego-kryteria-to-nie-wszystko/
[17] – https://psychologiawpraktyce.pl/artykul/zaburzenie-osobowosci-borderline-a-choroba-afektywna-dwubiegunowa-diagnoza-roznicowa-oraz-zmiany-w-icd-11
[18] – https://ptdbt.pl/o-terapii-dbt/
[19] – https://www.kliniki.pl/wiedza/terapie-dialektyczno-behawioralne-w-zaburzeniach-emocjonalnych/
[20] – https://psychoterapeutawarszawa.eu/terapia-oparta-na-mentalizacji-mbt-czym-jest-mentalizacja/
[21] – https://akademiamentalizacji.pl/psychoterapia-oparta-na-mentalizacji/
[22] – https://psychologiawpraktyce.pl/artykul/pomoz-mi-sie-soba-zaopiekowac-czyli-o-wewnetrznym-dziecku-i-relacji-terapeutycznej-w-terapii-schematow-zaburzen-osobowosci-borderline-bpd
[23] – https://fpn.ipin.edu.pl/index.php/pl/zeszyty/archiwum/2010-tom-26-zeszyt-3-4/leczenie-farmakologiczne-zaburzen-osobowosci-xxx-przeglad-wspolczesnych-badan-oraz-zalecen-ekspertow/download
[24] – https://www.psychiatria.com.pl/assets/pdf/artykuly/36-44-pipk-1-2021-popiel.pdf
[25] – https://ptdbt.pl/program-family-connections/
