Czym jest GGTP (gamma-glutamylotranspeptydaza)?

Gamma-glutamylotranspeptydaza (GGTP) to enzym błonowy obecny w wielu tkankach i płynach ustrojowych człowieka ¹. Jest to transferaza, która katalizuje przenoszenie grup gamma-glutamylowych z cząsteczek takich jak glutation na akceptor, którym może być aminokwas, peptyd lub woda, tworząc glutaminian ¹. GGTP odgrywa kluczową rolę w cyklu gamma-glutamylowym, szlaku syntezy i degradacji glutationu, a także w procesie detoksykacji leków i ksenobiotyków ¹.

Enzym ten występuje w całym organizmie, jednakże największą jego aktywność można stwierdzić w jelicie i nerkach ¹. Poza tym znajduje się w wątrobie, komórkach nabłonka dróg żółciowych, trzustce, mózgu, śledzionie, sercu, płynie mózgowo-rdzeniowym oraz pęcherzykach nasiennych ^{1 1}. GGTP obecna we krwi ma pochodzenie głównie wątrobowe ¹.

GGTP przede wszystkim jest jednym z głównych enzymów wątrobowych odpowiadającym w znacznym stopniu za rozkład aminokwasów ². Odgrywa istotną rolę w metabolizmie glutationu – najważniejszego komórkowego przeciwutleniacza u ludzi ¹. Dodatkowo uczestniczy w przenoszeniu aminokwasów przez błonę komórkową oraz w metabolizmie leukotrienów ¹.

Z punktu widzenia diagnostyki medycznej, oznaczenie aktywności gamma-glutamylotranspeptydazy należy do najczulszych testów wątrobowych, co oznacza, że nawet niewielkie nieprawidłowości dotyczące wątroby powodują zwiększenie stężenia GGTP ¹. Prawidłowy wynik GGTP z dużym prawdopodobieństwem wyklucza chorobę wątroby ¹. Jest to także czuły wskaźnik alkoholowej choroby wątroby ³.

Strukturalnie GGTP składa się z dwóch łańcuchów polipeptydowych – ciężkiej i lekkiej podjednostki, przetworzonych z prekursora o pojedynczym łańcuchu przez autokatalityczne rozszczepienie ¹. Miejsce aktywne GGTP znajduje się w lekkiej podjednostce ¹. N-glikozylacja ko-translacyjna odgrywa znaczącą rolę w prawidłowym autokatalitycznym rozszczepieniu i właściwym zwijaniu GGTP ¹.

Oznaczenie poziomu GGTP wykonuje się podczas badania krwi – w ramach tak zwanych prób wątrobowych ². Gdy dochodzi do uszkodzenia komórek wątrobowych lub dróg żółciowych, enzym ten uwalniany jest do krwiobiegu ⁴. Dzięki temu badanie to jest przydatne w diagnozowaniu różnych chorób wątroby, takich jak zapalenie wątroby, marskość czy nowotwory wątroby, a także schorzeń dotyczących dróg żółciowych, jak cholestaza i niedrożność dróg żółciowych ⁴.

GGTP znany jest również pod innymi nazwami: gamma-glutamylotransferaza, Gamma-GT, GTP ⁵.

Kiedy należy wykonać badanie GGTP?

Badanie poziomu GGTP jest zlecane przez lekarzy głównie w celu diagnozy chorób wątroby i problemów z drogami żółciowymi. Test ten należy do podstawowych badań wątrobowych i może dostarczyć kluczowych informacji diagnostycznych w wielu sytuacjach klinicznych.

Przede wszystkim lekarz może zlecić badanie GGTP, gdy występują objawy wskazujące na choroby wątroby lub niedrożność dróg żółciowych. Do typowych objawów sugerujących potrzebę wykonania badania należą:

• Zmęczenie i osłabienie
• Żółtaczka (zażółcenie skóry i białkówek oczu)
• Utrata apetytu
• Ból lub obrzęk brzucha
• Nudności i wymioty
• Świąd skóry
• Ciemny mocz lub jasny stolec

Badanie GGTP jest również często zlecane, gdy wyniki innych testów wskazują na możliwe problemy wątrobowe. Szczególnie istotne jest to w przypadku podwyższonego poziomu fosfatazy alkalicznej (ALP). Ponieważ zarówno problemy wątrobowe, jak i choroby kości mogą powodować wzrost ALP, oznaczenie GGTP pomaga w różnicowaniu przyczyn. Problemy z wątrobą lub drogami żółciowymi zazwyczaj powodują podwyższenie zarówno GGTP, jak i ALP, natomiast schorzenia kostne podnoszą poziom ALP, nie wpływając istotnie na GGTP.

Ponadto test GGTP jest często wykonywany jako część panelu wątrobowego wraz z innymi badaniami, takimi jak aminotransferaza alaninowa (ALT), aminotransferaza asparaginianowa (AST), fosfataza alkaliczna (ALP) i bilirubina. Takie kompleksowe podejście pozwala na dokładniejszą ocenę funkcji wątroby i identyfikację potencjalnych problemów.

Oznaczenie GGTP ma również zastosowanie w monitorowaniu osób z zaburzeniami związanymi z używaniem alkoholu. Z tego powodu test może być zlecony osobom zagrożonym lub leczonym z powodu alkoholizmu. Poziom GGTP jest szczególnie czułym markerem nadużywania alkoholu i może służyć do kontrolowania skuteczności terapii u pacjentów z alkoholowym zapaleniem wątroby lub innymi formami choroby alkoholowej wątroby.

Dodatkowo badanie GGTP może być przydatne w monitorowaniu działania niektórych leków, które mogą wpływać na funkcje wątroby. Jest to istotne zwłaszcza w przypadku długotrwałej farmakoterapii.

Test GGTP jest także wykorzystywany w badaniach przesiewowych pod kątem zespołu metabolicznego u osób z grupy podwyższonego ryzyka, ponieważ dysfunkcja wątroby często wiąże się z zaburzeniami metabolicznymi, takimi jak otyłość i cukrzyca.

Badanie poziomu GGTP jest nieocenionym narzędziem diagnostycznym, które umożliwia wczesne wykrycie chorób wątroby, nawet gdy inne parametry wątrobowe pozostają w normie.

Jak wykonuje się test GGTP?

Test GGTP wymaga pobrania próbki krwi żylnej w celu analizy poziomu enzymu we krwi. Procedura ta jest standardowym badaniem laboratoryjnym, które można wykonać w każdym punkcie pobrań lub laboratorium diagnostycznym.

Na czczo – co to oznacza

Przygotowanie do badania GGTP może wymagać pozostania na czczo przez określony czas. Poziom GGTP obniża się po posiłkach, dlatego lekarz może zalecić powstrzymanie się od jedzenia i picia (z wyjątkiem wody) przez co najmniej 8 godzin przed badaniem. Wytyczne dotyczące postu mogą się różnić w zależności od laboratorium i zaleceń lekarza, jednakże standardowo zaleca się 8-godzinny post przed wykonaniem badania.

Dodatkowo, istotne jest powstrzymanie się od spożywania alkoholu przez minimum 24 godziny przed testem. Nawet niewielkie ilości alkoholu mogą zwiększyć poziom GGTP, co może prowadzić do nieprawidłowych wyników. Ponadto lekarz może zalecić czasowe odstawienie niektórych leków, które mogą wpływać na wynik badania, takich jak:

• Leki zwiększające poziom GGTP: acetaminofen, karbamazepina, fenytoina, fenobarbital
• Leki zmniejszające poziom GGTP: pigułki antykoncepcyjne, klofibrat

Jak wygląda pobranie krwi

Procedura pobrania krwi do badania GGTP jest prosta i trwa zazwyczaj mniej niż pięć minut. Przebiega ona w następujących etapach:

1. Pacjent siada wygodnie na krześle, a personel medyczny identyfikuje odpowiednią żyłę, najczęściej w wewnętrznej części ramienia, po przeciwnej stronie łokcia
2. Miejsce pobrania jest czyszczone i dezynfekowane
3. Technik laboratoryjny zakłada opaskę uciskową (stazę) na ramię, co pomaga w wypełnieniu żył krwią
4. Następnie wprowadza małą igłę do żyły, co może wiązać się z lekkim ukłuciem
5. Niewielka ilość krwi zostaje pobrana do specjalnej probówki
6. Po usunięciu igły, miejsce nakłucia jest uciskane wacikiem lub gazą, aby zatrzymać krwawienie
7. Na koniec nakładany jest plaster ochronny

Próbka krwi jest następnie wysyłana do laboratorium w celu analizy poziomu enzymu GGTP.

Czy badanie jest bezpieczne

Badanie GGTP jest generalnie bezpieczne, a ryzyko powikłań jest minimalne. Po pobraniu krwi mogą wystąpić niewielkie dolegliwości, takie jak:

• Lekki ból lub dyskomfort w miejscu wkłucia
• Niewielkie zasinienie (siniak), które zazwyczaj szybko ustępuje
• Uczucie zawrotów głowy lub mdłości (rzadko)

W rzadkich przypadkach mogą pojawić się inne komplikacje, takie jak: krwiak (gromadzenie się krwi pod skórą), nadmierne krwawienie, czy infekcja w miejscu wkłucia. Ryzyko infekcji jest jednak minimalne, chociaż istnieje zawsze, gdy naruszana jest ciągłość skóry.

Warto pamiętać, że żyły i tętnice różnią się wielkością u poszczególnych osób, dlatego u niektórych pacjentów pobranie krwi może być trudniejsze i wymagać kilku prób nakłucia.

Wyniki badania GGTP – jakie są wartości prawidłowe?

Wartości referencyjne w badaniu GGTP różnią się w zależności od wieku, płci oraz laboratorium wykonującego test. Prawidłowe wyniki są kluczowe do właściwej interpretacji stanu zdrowia pacjenta.

Normy GGTP dla osób dorosłych zazwyczaj mieszczą się w przedziale 5-40 jednostek na litr (U/L) lub 0,08-0,67 mikro-kat/litr (µkat/L) ⁶. Jednakże warto zaznaczyć, że różne laboratoria mogą stosować nieco odmienne zakresy referencyjne. Przeciętna górna granica normy GGTP wynosi około 50 U/L ⁵.

Istotną kwestią jest zróżnicowanie wartości referencyjnych w zależności od płci i wieku:

Wartości referencyjne dla dorosłych:

• Mężczyźni i kobiety powyżej 45 lat: 8-38 U/L ¹
• Kobiety poniżej 45 lat: 5-27 U/L ¹
• Ogólny zakres dla mężczyzn: 10-50 U/L ⁷
• Ogólny zakres dla kobiet: 7-32 U/L ⁷

W przypadku dzieci normy GGTP są zbliżone do wartości obserwowanych u dorosłych, natomiast u noworodków poziom GGTP może być nawet pięciokrotnie wyższy niż u dorosłych ¹. U osób starszych wartości referencyjne są zwykle nieco wyższe niż standardowe normy dla dorosłych ¹.

Prawidłowa interpretacja wyników badania GGTP obejmuje również analizę w kontekście innych parametrów wątrobowych. Poziom GGTP należy często porównywać z wynikami testu fosfatazy alkalicznej (ALP). Podwyższone wartości zarówno GGTP, jak i ALP sugerują, że objawy pacjenta wynikają najprawdopodobniej z zaburzeń wątrobowych, a nie z chorób kości ⁴. Natomiast wysokie poziomy ALP przy prawidłowych lub niskich wartościach GGTP wskazują raczej na schorzenia układu kostnego ⁴.

Wyniki wskazujące na wyższe niż prawidłowe poziomy GGTP mogą świadczyć o uszkodzeniu wątroby. Przyczyny takiego stanu obejmują zapalenie wątroby, marskość, zaburzenia związane z używaniem alkoholu, zapalenie trzustki, cukrzycę, niewydolność serca lub działania niepożądane niektórych leków ⁴.

Z kolei niskie lub prawidłowe poziomy GGTP zazwyczaj wskazują na brak choroby wątroby ⁴. Niskie wartości GGTP generalnie nie stanowią powodu do niepokoju i mogą świadczyć o prawidłowym funkcjonowaniu wątroby lub być efektem działania niektórych leków ⁸.

Warto pamiętać, że sama wysokość poziomu GGTP może korelować ze stopniem uszkodzenia wątroby – im wyższy poziom enzymu, tym większe prawdopodobieństwo poważnego uszkodzenia tego narządu ⁴. Ponadto wartości referencyjne mogą się nieznacznie różnić między laboratoriami, dlatego zawsze należy odnosić się do zakresu referencyjnego podanego na wynikach badań ⁵.

Co jest przyczyną podwyższonego poziomu GGTP?

Podwyższony poziom GGTP w badaniach krwi może wskazywać na różnorodne schorzenia i stany, które wpływają na funkcjonowanie wątroby oraz innych narządów. Wartości GGTP mogą wzrosnąć nawet przy niewielkich uszkodzeniach wątroby, co czyni ten enzym niezwykle czułym markerem diagnostycznym.

Choroby wątroby i dróg żółciowych

Uszkodzenie komórek wątrobowych lub dróg żółciowych powoduje uwalnianie GGTP do krwiobiegu. Do najczęstszych schorzeń wątroby podwyższających poziom GGTP należą: zapalenie wątroby (wirusowe, alkoholowe, toksyczne), marskość, stłuszczenie wątroby, nowotwory wątroby oraz niedrożność dróg żółciowych ⁹. Szczególnie istotne jest to, że GGTP jest bardziej charakterystyczna dla niedrożności dróg żółciowych niż dla uszkodzenia hepatocytów ⁹.

Nadużywanie alkoholu

Przewlekłe spożywanie alkoholu stanowi jedną z najczęstszych przyczyn podwyższonego poziomu GGTP. U osób z przewlekłym alkoholizmem GGTP jest podwyższone w około 88% przypadków ¹⁰. Nawet jednorazowe nadmierne spożycie alkoholu może spowodować tymczasowy wzrost wartości tego enzymu ⁷. Po zaprzestaniu spożywania alkoholu poziom GGTP zazwyczaj normalizuje się w ciągu miesiąca, dlatego badanie to jest często wykorzystywane do monitorowania abstynencji ¹.

Leki i toksyny

Niektóre leki mogą powodować wzrost poziomu GGTP poprzez indukcję enzymów wątrobowych lub łagodne uszkodzenie hepatocytów. Do leków zwiększających GGTP należą przeciwdrgawkowe (fenytoina, karbamazepina, fenobarbital, kwas walproinowy), przeciwzakrzepowe (warfaryna), antybiotyki, niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) oraz statyny ¹¹. Wzrost GGTP po zastosowaniu tych leków jest zazwyczaj łagodny lub umiarkowany i często wraca do normy po odstawieniu leku ¹¹.

Choroby autoimmunologiczne

Autoimmunologiczne choroby wątroby, takie jak autoimmunologiczne zapalenie wątroby (AIH) i pierwotna marskość żółciowa (PBC), często charakteryzują się podwyższonym poziomem GGTP ¹². W AIH typowy jest wzorzec hepatokomórkowy z dominującym wzrostem ALT i AST, jednak może również występować wzór cholestatyczny z podwyższonym GGTP ¹². PBC charakteryzuje się cholestatycznym wzorcem enzymów wątrobowych, w tym podwyższonym GGTP ¹².

Cukrzyca i otyłość

Podwyższony poziom GGTP jest powiązany z cukrzycą i otyłością poprzez mechanizm insulinooporności i stłuszczenia wątroby ¹³. Badania wykazały, że wysokie poziomy GGTP są związane z występowaniem cukrzycy zarówno u osób otyłych, jak i nieotyłych ¹³. Otyłość sprzyja rozwojowi stanu zapalnego i insulinooporności obwodowej, co zwiększa ryzyko różnych chorób metabolicznych, w tym cukrzycy i niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby ¹⁴.

Jak GGTP jest wykorzystywane w diagnostyce chorób wątroby?

GGTP odgrywa kluczową rolę w diagnostyce różnych chorób wątroby dzięki swoim unikalnym właściwościom jako marker stresu oksydacyjnego i cholestazy. Wykorzystanie tego enzymu w diagnostyce medycznej pozwala na dokładniejszą ocenę stanu wątroby oraz dróg żółciowych.

W praktyce klinicznej GGTP wykazuje różne charakterystyki w zależności od rodzaju choroby wątroby. W pierwotnej marskości żółciowej (PBC) mediana poziomu GGTP wynosi około 180 U/L, z wartościami sięgającymi nawet 1131 U/L ¹⁵. Natomiast w przypadku polekowych uszkodzeń wątroby (DILI) mediana osiąga 218 U/L, z maksimum do 882 U/L ¹⁵. Choroba alkoholowa wątroby (ALD) charakteryzuje się najwyższymi wartościami – mediana 317 U/L, z rekordowymi poziomami do 2280 U/L ¹⁵. Z kolei w niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby (NAFLD) obserwuje się najniższe wartości – mediana 62 U/L, z maksimum jedynie 239 U/L ¹⁵.

Częstotliwość występowania podwyższonego GGTP jest również zróżnicowana – najwyższa w DILI (95,80%) i PBC (92,86%), najniższa zaś w NAFLD (54,31%) ¹⁵. Korelacje GGTP z innymi parametrami biochemicznymi różnią się w zależności od schorzenia – w PBC enzym koreluje z ALT, AST, ALP, TBIL i TC; w DILI z ALP i TC; w ALD z ALT, AST, ALP, TG i TC; natomiast w NAFLD z ALT, AST i TG ¹⁵.

Szczególnie wartościowe jest łączenie badania GGTP z innymi markerami wątrobowymi. Analiza Kaplana-Meiera wykazała, że spośród testów funkcji wątroby, jedynie GGTP i albumina wykazują istotny związek z przeżywalnością pacjentów z nowotworami wątroby ¹⁶. Kombinacja tych dwóch parametrów pozwala na dokładniejszą ocenę rokowania – pacjenci z prawidłowymi wartościami obu parametrów mają dwukrotnie wyższe wskaźniki przeżywalności ¹⁶.

W diagnostyce pediatrycznej GGTP jest bardziej czułym wskaźnikiem niedrożności dróg żółciowych niż fosfataza alkaliczna (ALP), ponieważ poziomy ALP mogą się zmieniać wraz z wiekiem dziecka ¹⁷. Podwyższony poziom GGTP może wskazywać na zewnątrzwątrobową chorobę dróg żółciowych, np. atrezję dróg żółciowych, podczas gdy niski poziom sugeruje wewnątrzwątrobową cholestazę ¹⁷.

Referencje

[1] – https://emedicine.medscape.com/article/2087891-overview
[2] – https://port-zdrowia.pl/post/podwyzszone-ggtp-norma-przyczyny-badania/
[3] – https://mojezdrowiewpoz.pl/ggtp-gamma-glutamylotransferaza/
[4] – https://medlineplus.gov/lab-tests/gamma-glutamyl-transferase-ggt-test/
[5] – https://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/22055-gamma-glutamyl-transferase-ggt-test
[6] – https://www.mountsinai.org/health-library/tests/gamma-glutamyl-transpeptidase-ggt-blood-test
[7] – https://www.apollohospitals.com/diagnostics-investigations/ggtp-test
[8] – https://www.orangehealth.in/blog/ggtp-in-lft?post=98
[9] – https://gpnotebook.com/pages/gastroenterology/raised-or-high-ggt
[10] – https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11556/
[11] – https://www.droracle.ai/articles/137425/medications-that-increase-ggt
[12] – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3179434/
[13] – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8979920/
[14] – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9608349/
[15] – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8735790/
[16] – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8445320/
[17] – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6858059/