Hipochondria sprawia, że zwykłe ukłucie w boku zamienia się w myśl o poważnej chorobie, a kolejne wizyty u lekarza nie przynoszą ukojenia. Pytanie hipochondria co to staje się dla wielu osób pierwszym krokiem do zrozumienia własnego lęku. Hipochondryk często wielokrotnie sprawdza ciało i szuka zapewnień, dlatego poznanie hipochondria objawy pozwala odróżnić realny niepokój od przejściowych obaw. Niektórzy, z obawy przed diagnozą, unikają lekarzy, co jedynie pogłębia cierpienie. Ponadto eksperci wyjaśniają, na czym polega hipochondria leczenie oraz jak skutecznie odzyskać spokój i codzienne funkcjonowanie.
Kiedy troska o zdrowie przeradza się w hipochondrię?
Granica między rozsądną troską o zdrowie a zaburzeniem nie jest wyraźna od razu. Zgodnie z definicją medyczną hipochondria oznacza stałe zaabsorbowanie możliwością poważnej choroby, które utrzymuje się niezależnie od wyników badań 1. W klasyfikacji ICD-10 zaburzenie to oznaczone jest symbolem F45.2 1, a szacunki wskazują, że dotyka nawet 1 na 100 osób 2. Inne dane są jeszcze bardziej niepokojące: lęk o zdrowie o nasileniu klinicznym może występować nawet u 13% dorosłej populacji 3. Zasadnicza różnica polega na tym, że zwykła troska motywuje do zdrowego stylu życia i wizyty u lekarza, gdy pojawi się realny powód, natomiast hipochondryk nie zadowala się żadnym potwierdzeniem 1.
Jak uporczywy lęk przed chorobą zakłóca codzienne funkcjonowanie?
Mechanizm hipochondrii przypomina błędne koło. Napięcie prowadzi do sprawdzania ciała, sprawdzanie przynosi chwilową ulgę, a następnie wątpliwości wracają z nowym objawem lub inną interpretacją 1. Ulga po badaniu bywa krótka, ponieważ pojawia się pytanie, czy badanie było wystarczające albo czy lekarz niczego nie przeoczył 1. W rezultacie lęk o zdrowie zaczyna organizować dzień, pracę, relacje i sen 1. Osoby z tym zaburzeniem nie są w stanie skupić się na obowiązkach zawodowych, ponieważ ich uwaga krąży wokół skanowania ciała, pomiarów ciśnienia czy czytania o możliwych konsekwencjach choroby 2. Zaburzenia funkcjonowania zawodowego, społecznego i rodzinnego bywają porównywalne do tych obserwowanych u pacjentów z ciężkimi chorobami psychicznymi lub przewlekłymi schorzeniami somatycznymi 4. Według klasyfikacji diagnostycznych, aby rozpoznać hipochondrię, objawy muszą utrzymywać się przez co najmniej sześć miesięcy 534. Istotne jest również to, że osoba z nadmiernym lękiem potrzebuje całkowitej pewności co do stanu swojego zdrowia, a takiej pewności nie da się uzyskać w żaden sposób 6. Dlatego nawet prawidłowe wyniki badań i uspokajające słowa specjalisty nie przynoszą trwałego spokoju 6. Warto jednak zaznaczyć, że umiarkowany poziom czujności zdrowotnej pełni funkcję ochronną i bywa korzystny, ponieważ motywuje do szukania pomocy medycznej we właściwym momencie 3. Problem kliniczny pojawia się dopiero wtedy, gdy lęk staje się nieproporcjonalny do rzeczywistego ryzyka medycznego 3.
Dlaczego hipochondria nie oznacza udawania dolegliwości?
Wbrew powszechnemu przekonaniu hipochondryk nie symuluje objawów. Kołatanie serca, mrowienie czy zawroty głowy są dla niego w pełni rzeczywistym doświadczeniem 6. Problem dotyczy interpretacji tych odczuć, nie zaś ich istnienia, dlatego z pozornie niegroźnego ukłucia szybko rodzi się przekonanie o poważnej chorobie 6. Działania osoby cierpiącej na to zaburzenie nie wynikają z chęci wzbudzenia współczucia ani uzyskania zwolnienia lekarskiego, lecz z bardzo wysokiego poziomu lęku o własne zdrowie 1. Co więcej, lęk i cierpienie towarzyszące hipochondrii są jak najbardziej realne, a problem polega na tym, że interpretacja sygnałów z ciała oraz potrzeba ich ciągłego sprawdzania zaczynają żyć własnym życiem 1. Z tego względu w klasyfikacji DSM-5 zrezygnowano z nazwy hipochondria na rzecz bardziej neutralnych określeń, takich jak zaburzenie z lękiem przed chorobą czy zaburzenie objawów somatycznych 5. Taka zmiana terminologii miała też na celu ograniczenie pejoratywnych skojarzeń, które utrudniały relację terapeutyczną między pacjentem a specjalistą 4.
Jakie objawy wskazują na hipochondrię?
Specjaliści dzielą objawy hipochondrii na trzy grupy: przekonanie o chorobie, obawy przed jej rozwojem oraz nadmierne zatroskanie cielesne 7. Każda z tych grup przejawia się innym zestawem zachowań, choć wspólnym mianownikiem pozostaje powtarzalny wzorzec myśli, sprawdzania i unikania, trudny do przerwania samodzielnie 8.
Pacjenci wielokrotnie sprawdzają ciało i szukają zapewnień
Hipochondryk regularnie mierzy tętno, ciśnienie, temperaturę, ogląda skórę i bada węzły chłonne w poszukiwaniu nieprawidłowości 8. Towarzyszy temu wielogodzinne przeszukiwanie internetu w celu porównania własnych dolegliwości z opisami chorób, co określa się mianem cyberchondrii 9. Badanie opublikowane w czasopiśmie Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking wykazało, że 74% osób z hipochondrią regularnie korzysta z wyszukiwarek medycznych, co paradoksalnie zwiększa ich lęk zamiast go łagodzić 10. Osoby te odwiedzają lekarzy średnio 2-3 razy częściej niż pacjenci bez tego zaburzenia, a dodatkowo praktykują tak zwany doctor shopping, czyli umawianie kolejnych konsultacji w sprawie tej samej dolegliwości 11. Poszukiwanie zapewnień nie ogranicza się do gabinetu lekarskiego. Pacjent pyta bliskich, czy wynik badania na pewno jest dobry, czy objaw na pewno nie oznacza choroby, a nawet prosi partnera o ocenianie znamion i zmian skórnych 212. Co istotne, trudno mu zaufać prawidłowym wynikom, ponieważ zakłada, że coś mogło zostać przeoczone 2.
Niektóre osoby unikają lekarzy z obawy przed diagnozą
Obok wzorca poszukiwania opieki istnieje grupa pacjentów, którzy reagują odwrotnie. W klasyfikacji DSM-5 wyróżniono podtyp unikający opieki (care avoidant), w którym osoba z podwyższonym poziomem lęku unika kontaktów ze służbą zdrowia, nie zgłasza się na badania profilaktyczne ani konsultacje 913. Taka osoba nie otwiera wyników badań i odkłada profilaktykę, aby jak najdłużej zachować możliwość, że wszystko jest w porządku 12. Unika także programów medycznych, szpitali, chorych ludzi, a nawet rozmów o zdrowiu 10. U dzieci ten wzorzec przyjmuje formę unikania zajęć wychowania fizycznego czy zabaw z obawy przed upadkiem, zadrapaniem lub pogorszeniem stanu zdrowia 11. Unikanie przynosi ulgę krótkoterminowo, lecz pozostawia zagrożenie niewyjaśnione i długoterminowo zwiększa niepewność 12.
Lęk może wywoływać rzeczywiste dolegliwości fizyczne
Chroniczne napięcie emocjonalne generuje realne objawy somatyczne, a nie wyłącznie urojone wrażenia. Bóle głowy, brzucha i zmęczenie często wynikają z ciągłego napięcia organizmu towarzyszącego lękowi 1. Przyspieszone tętno i kołatanie serca bywają błędnie interpretowane jako zapowiedź zawału, podobnie jak bóle głowy mogą zostać uznane za objaw guza mózgu 1. Mechanizm ten działa w obie strony: napięcie mięśniowe prowadzi do bólu, hiperwentylacja do zawrotów głowy, a pobudzenie nerwowe do problemów trawiennych 10. Mimo to odczuwanie lęku nie wyklucza równoczesnego występowania rzeczywistej choroby somatycznej, dlatego nowe lub nasilające się objawy zawsze wymagają konsultacji zgodnej z zaleceniami lekarza 2. Kluczowe jest rozróżnienie między samym doznaniem fizycznym a jego interpretacją, ponieważ problemem nie są same dolegliwości, lecz sposób, w jaki pacjent je odczytuje i jak silnie wpływają one na codzienne funkcjonowanie 1.
Jakie czynniki sprzyjają rozwojowi lęku o zdrowie?
Rozwój lęku o zdrowie rzadko wynika z jednej, pojedynczej przyczyny. Specjaliści wskazują na złożone interakcje między czynnikami biologicznymi, psychologicznymi i społecznymi, które nakładają się na siebie przez wiele lat, zanim zaburzenie ujawni się w pełni.
Doświadczenie poważnej choroby może zwiększać poczucie zagrożenia
Osoby, które w dzieciństwie poważnie chorowały lub obserwowały ciężką chorobę rodzica czy rodzeństwa, częściej rozwijają w dorosłości nadmierny lęk o zdrowie. Podobny mechanizm dotyczy dorosłych po zawale serca, leczeniu onkologicznym czy diagnozie choroby przewlekłej, u których czujność wobec sygnałów z ciała bywa uzasadniona medycznie, lecz z czasem potrafi przerodzić się w stały niepokój. Znaczenie ma również nagła śmierć bliskiej osoby, pobyt w szpitalu albo wieloletnia opieka nad chorującym rodzicem. Szczególnie silny bywa moment, w którym człowiek osiąga wiek, w jakim zmarł jego rodzic, ponieważ każdy podobny objaw nabiera wówczas ogromnego znaczenia.
Wzorce rodzinne i podatność na lęk mogą kształtować reakcje na objawy
Środowisko rodzinne należy do najważniejszych czynników kształtujących postawy wobec zdrowia. Dzieci uczą się od rodziców, jak interpretować sygnały z ciała, dlatego nadopiekuńczy opiekun, który panicznie reaguje na najmniejsze objawy, przekazuje dziecku przekonanie, że organizm jest kruchy i nieprzewidywalny. W niektórych rodzinach choroba staje się także sposobem na otrzymanie uwagi i troski, których brakuje w codziennych, zdrowych relacjach, co z czasem utrwala skojarzenie między dolegliwością a poczuciem bycia ważnym. Istotną rolę odgrywają też predyspozycje genetyczne do zaburzeń lękowych, choć nie istnieje proste, bezpośrednie dziedziczenie hipochondrii. Mowa raczej o wieloczynnikowej podatności, na którą składają się neurotyzm, wrażliwość lękowa oraz niska tolerancja niepewności. Zaburzenie częściej pojawia się również u osób bezrobotnych i gorzej wykształconych, a młodzież z zaburzeniami identyfikacji płci jest na nie szczególnie narażona.
Wyszukiwanie objawów w internecie może podtrzymywać błędne koło niepokoju
Nadmierne przeglądanie treści medycznych w sieci, określane jako cyberchondria, stanowi odrębny mechanizm podtrzymujący lęk. Polski zespół pod kierownictwem dr Beaty Bajcar opublikował w 2019 roku w Psychiatrii Polskiej badanie, które potwierdziło silny związek cyberchondrii z cechami obsesyjno-kompulsyjnymi 14. Badania opisane w Journal of Anxiety Disorders wskazują, że nawet 1 na 5 osób regularnie wyszukujących objawy zdrowotne doświadcza wzrostu niepokoju 5. Psycholog Thomas Fergus z Baylor University wykazał, że osoby z wyższym poziomem lęku zdrowotnego częściej sięgają po wyszukiwarkę i szybciej wpadają w spiralę cyberchondrii, a im dłużej szukają, tym bardziej rośnie ich niepokój 5. Badanie z 2014 roku opublikowane w Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking pokazało, że aż 70% osób po wyszukiwaniu objawów czuło się bardziej zaniepokojonych niż przed rozpoczęciem 5. Russel Clark z University of British Columbia dowiódł przy tym, że osoby z cyberchondrią nie dysponują lepszą wiedzą medyczną, lecz są bardziej zagubione 5. Ograniczenie czasu spędzanego w mediach społecznościowych do 30 minut dziennie zmniejsza poziom lęku i objawów depresyjnych, zgodnie z danymi opublikowanymi w Journal of Social and Clinical Psychology 5. Coraz częściej do tego mechanizmu dołączają rozmowy z chatbotami AI, które dają złudne poczucie kontaktu z ekspertem, a w praktyce utrwalają poszukiwanie pewności niemożliwej do osiągnięcia 15.
Jak lęk o zdrowie może ujawniać się u dzieci i nastolatków?
U dzieci objawy lęku o zdrowie nasilają się zwykle po siódmym roku życia, wraz z rozwojem zdolności przewidywania przyszłych zagrożeń, a hipochondria u nastolatków bywa wstępną fazą zaburzenia utrzymującego się w dorosłości. Rodzinne zaburzenia lękowe, nadopiekuńczy lub nadmiernie kontrolujący styl wychowania oraz brak poczucia bezpieczeństwa w relacji z opiekunami sprzyjają kształtowaniu lękowego nastawienia wobec choroby. Czynnikiem wyzwalającym bywają zmiany w życiu dziecka, takie jak rozpoczęcie nauki w nowej szkole, przeprowadzka czy pobyt w szpitalu. Rodzice z nozofobią, czyli nadmiernym lękiem o zdrowie dziecka, dodatkowo przenoszą swój niepokój na najmłodszych poprzez częste, nieuzasadnione wizyty u lekarza i obsesyjne monitorowanie każdego objawu.
Jak specjaliści rozpoznają hipochondrię?
Postawienie trafnego rozpoznania wymaga przeprowadzenia dokładnej diagnostyki różnicowej, ponieważ hipochondryk pozostaje przekonany, że cierpi na konkretną chorobę somatyczną 3. Proces zwykle rozpoczyna się od wizyty u lekarza rodzinnego lub psychiatry, podczas której przeprowadzany jest szczegółowy wywiad medyczny dotyczący objawów, ich nasilenia oraz wpływu na codzienne życie 4.
Lekarz ocenia dolegliwości i dobiera badania do wskazań
Specjalista pyta o rodzaj lęku, na przykład czy pacjent obawia się raka, choroby serca lub śmierci, a także o nastrój, dotychczasowy przebieg zaburzenia, sytuację życiową, obciążenia rodzinne i inne choroby psychiczne lub somatyczne 16. W celu wykluczenia przyczyn somatycznych wykonuje się EKG oraz badania krwi, w tym morfologię, poziom cukru i hormony tarczycy 16. Dobrym rozwiązaniem bywają pakiety badań, dzięki którym jedno badanie pozwala wykluczyć kilka dolegliwości jednocześnie 17. Jeśli przyczyny somatyczne zostały już wykluczone, kolejne testy nie przynoszą korzyści medycznych, a jedynie niepokoją i wywołują nowe obawy 16. Pomocne bywają również kwestionariusze, takie jak Health Anxiety Inventory czy Whiteley Index, choć same w sobie nie stanowią podstawy do postawienia diagnozy 18.
Specjalista ocenia czas trwania obaw i ich wpływ na życie
Współczesne kryteria diagnostyczne wymagają, aby lęk o zdrowie utrzymywał się przez co najmniej sześć miesięcy i wiązał się z istotnym cierpieniem lub upośledzeniem funkcjonowania społecznego i zawodowego 3. Lekarz bierze pod uwagę absencję w pracy związaną z wizytami lekarskimi, ograniczenie aktywności społecznej, obciążenie finansowe wynikające z prywatnych konsultacji oraz napięcia w relacjach z bliskimi, którzy czują się zmęczeni ciągłym tematem dolegliwości 3. Jeśli po trzech miesiącach od wykluczenia przyczyn somatycznych nie następuje poprawa, badanie powinno zostać przeprowadzone przez specjalistę psychiatrii 16. Niezbędne jest także różnicowanie z innymi zaburzeniami, ponieważ podobne objawy towarzyszą zaburzeniom panicznym, depresji, OCD, dysmorfofobii czy zaburzeniom psychotycznym 11.
Dlaczego choroba somatyczna nie wyklucza nadmiernego lęku o zdrowie?
Rozpoznanie rzeczywistej choroby fizycznej nie eliminuje możliwości współistnienia nadmiernego lęku o zdrowie 7. Osoba po zawale serca, leczeniu onkologicznym lub diagnozie choroby przewlekłej może odczuwać obawy nieproporcjonalne do faktycznego ryzyka medycznego, a problem pojawia się wtedy, gdy życie między wizytami kontrolnymi zostaje całkowicie podporządkowane sprawdzaniu 7. Diagnoza zaburzenia z objawami somatycznymi nie wymaga wykazania, że dolegliwość jest medycznie niewyjaśniona, ponieważ realna choroba i nadmierna reakcja psychologiczna mogą występować równocześnie 18. Istotne jest również różnicowanie lęku o zdrowie od urojeń hipochondrycznych, które przyjmują znacznie silniejszą, niepodatną na korektę postać i wiążą się z zaburzeniami psychotycznymi 19.
Jak specjaliści leczą hipochondrię?
Leczenie hipochondrii wymaga połączenia kilku metod, dobieranych do nasilenia objawów oraz gotowości pacjenta do pracy nad sobą. Zaburzenie to w wielu przypadkach poddaje się terapii, dlatego specjaliści zalecają rozpoczęcie leczenia jak najszybciej, zanim lęk utrwali się w codziennych nawykach 20.
Terapia poznawczo-behawioralna pomaga zmieniać interpretacje doznań i zachowania
CBT pozostaje najlepiej przebadaną metodą leczenia lęku o zdrowie, a badania publikowane w The Lancet Psychiatry wskazują na znaczącą poprawę u 60-80% pacjentów 10. Inne analizy kliniczne potwierdzają redukcję objawów na poziomie 75% 8. Terapeuta nie podważa przekonania pacjenta o chorobie, lecz wspólnie z nim buduje alternatywne wyjaśnienie odczuwanych doznań poprzez psychoedukację, restrukturyzację poznawczą oraz eksperymenty behawioralne, takie jak stopniowe ograniczanie sprawdzania ciała czy wizyt lekarskich 9. Typowy cykl terapii trwa od 12 do 20 sesji, a pierwsze efekty pojawiają się zwykle po kilku tygodniach regularnej pracy 10. Uzupełnieniem bywa terapia akceptacji i zaangażowania (ACT), która uczy życia z niepewnością zamiast walki z lękiem 1.
Kiedy psychiatra rozważa zastosowanie leków przeciwdepresyjnych?
Farmakoterapia pełni rolę uzupełniającą wobec psychoterapii, nigdy pierwszego wyboru 21. Psychiatra włącza leki, gdy lęk uniemożliwia codzienne funkcjonowanie, towarzyszą mu napady paniki lub współwystępuje depresja albo zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne 10. Najczęściej stosuje się SSRI, takie jak sertralina, fluoksetyna czy escitalopram, których pełne działanie ujawnia się po 4-6 tygodniach regularnego przyjmowania 1022. Skuteczność CBT bywa porównywalna do paroksetyny i fluoksetyny 21.
Jak bliscy mogą wspierać terapię bez ciągłego zapewniania o zdrowiu?
Rodzina powinna zrozumieć naturę zaburzenia, zamiast nieświadomie wzmacniać zachowania lękowe poprzez towarzyszenie w każdej wizycie czy ciągłe uspokajanie 10. Pomocna okazuje się obecność bez oceniania, proste komunikaty wsparcia oraz unikanie fraz bagatelizujących obawy 23. Nadmierna opieka bywa równie szkodliwa jak jej brak, ponieważ ogranicza samodzielność i wydłuża proces zdrowienia 24.
Jak pacjent i terapeuta oceniają postępy oraz planują zapobieganie nawrotom?
Postępy mierzy się zmniejszeniem częstotliwości sprawdzania ciała oraz liczby wizyt lekarskich 1. Kontynuacja terapii po ustąpieniu objawów utrwala nabyte umiejętności i zmniejsza ryzyko nawrotu 25. W wyniku leczenia około połowa pacjentów uzyskuje trwałą poprawę 12.
Gdzie szukać pomocy, gdy lęk uniemożliwia funkcjonowanie?
Pierwszym krokiem jest konsultacja u psychologa lub psychiatry, a niektóre poradnie oferują bezpłatne pierwsze spotkania diagnostyczne 1.
Wnioski
Hipochondria pozostaje zaburzeniem trudnym, lecz możliwym do opanowania, pod warunkiem wczesnego rozpoznania i właściwego leczenia. Zrozumienie mechanizmu błędnego koła, czyli lęku, sprawdzania i chwilowej ulgi, stanowi pierwszy krok do przerwania tego schematu. Certainly warto podkreślić, że terapia poznawczo-behawioralna, w razie potrzeby wsparta farmakoterapią, przynosi poprawę u znacznej większości pacjentów. Równie istotne jest wsparcie bliskich, którzy zamiast ciągłego uspokajania powinni towarzyszyć choremu z cierpliwością i zrozumieniem. Dlatego osoba zmagająca się z nadmiernym lękiem o zdrowie nie musi godzić się na życie podporządkowane obawom. Konsultacja u specjalisty, podjęta możliwie szybko, w dłuższej perspektywie otwiera drogę do odzyskania spokoju i codziennej swobody.
Referencje
[1] – https://twojpsycholog.pl/obszary-pomocy/hipochondria[2] – https://www.mywayclinic.online/zakres-pomocy/zaburzenia-nerwicowe-i-lekowe/lek-o-zdrowie-hipochondria
[3] – https://widokipsychoterapia.pl/hipochondryk-objawy-przyczyny-terapia/
[4] – https://poradniapraxis.pl/aktualnosci/jak-rozpoznaje-sie-zaburzenia-lekowe/
[5] – https://www.pomocedlaseniora.pl/blog/porady-uzyteczne/cyberchondria-dlaczego-wyszukiwanie-objawow-w-internecie-nasila-lek-i-sprawia-ze-czujemy-sie-chorzy/
[6] – https://tvn24.pl/zdrowie/czym-jest-hipochondria-kiedy-lek-o-zdrowie-staje-sie-zaburzeniem-st9261289
[7] – https://poznawczobehawioralny.pl/lek-o-zdrowie-a-hipochondria-jak-przestac-sie-diagnozowac-i-odzyskac-spokoj/
[8] – https://cbt.pl/poradnie/hipochondria-objawy-przyczyny-i-mechanizmy/
[9] – https://psychoonkolog.eu/oferta/terapia-hipochondria/
[10] – https://widokipsychoterapia.pl/lek-przed-chorobami-kiedy-troska-o-zdrowie-przekracza-granice-normalnosci/
[11] – https://www.centrumpsychomedyczne.pl/leczenie/zaburzenia-obsesyjno-kompulsyjne-i-pokrewne/hipochondria
[12] – https://www.centrumdobrejterapii.pl/materialy/hipochondria/
[13] – https://podyplomie.pl/czasopisma/psychiatria-po-dyplomie/2016/01/lek-przed-choroba-i-smiercia?srsltid=AU7gw4WhMhRk7MRNEIUU_i_f2w7vSeXIRA6yQsMKBmF-3aE4COVGtbE8
[14] – https://ippez.pl/cyberchondria-kiedy-natretnie-szukanie-objawow-chorob-w-internetowych-wyszukiwar/
[15] – https://www.adamed.expert/pacjent/zdrowie-psychiczne/cyberchondria-co-to-jest-i-jak-ja-rozpoznac
[16] – https://medibas.pl/home/tematy-kliniczne/psychiatria/informacje-dla-pacjentow/zaburzenia-lekowe/zespol-leku-chorobowego/
[17] – https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/hipochondria-objawy-przyczyny-leczenie-jak-radzic-sobie-z-hipochondria/
[18] – https://gabinetafekt.pl/blog/hipochondria-czyli-lek-o-zdrowie-objawy-przyczyny-i-leczenie/
[19] – https://www.doz.pl/czytelnia/a16842-Hipochondria__czym_jest_i_jak_sobie_z_nia_radzic
[20] – https://nursing.com.pl/artykul/hipochondria-jak-pomoc-659676c2bc4ff1f362df91b6
[21] – https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/view/47511/36537
[22] – https://www.psychiatriapolska.pl/pdf-132496-79772?filename=Leczenie-farmakologiczne-.pdf
[23] – https://pokonajlek.pl/jak-wspierac-osobe-z-zaburzeniami-lekowymi/
[24] – https://zdrowie.pzu.pl/poradnik-o-zdrowiu/szczegoly/wideo-wsparcie-bliskiej-osoby-dotknietej-problemami-psychicznymi
[25] – https://wetalk.pl/blog/zaburzenia-lekowe-objawy-przyczyny-i-skuteczne-metody-leczenia/
