Ultrasonografia dopplerowska stanowi rodzaj badania ultrasonograficznego wykorzystywanego w diagnostyce chorób układu krążenia 1. Metoda ta pozwala na ocenę przepływu krwi w dużych tętnicach i żyłach, wykorzystując efekt Dopplera, czyli zjawisko polegające na zmianie częstotliwości fal ultradźwiękowych odbitych od poruszających się krwinek 1. Badanie dostarcza informacji o prędkości i kierunku przepływu krwi względem głowicy ultrasonograficznej, umożliwiając wykrycie nieprawidłowości w naczyniach krwionośnych.
Procedura ta charakteryzuje się nieinwazyjnym i bezbolesnym charakterem 2. Głowica aparatu ultrasonograficznego wysyła fale ultradźwiękowe, które odbijają się od elementów morfotycznych krwi płynących w naczyniach. Odbita fala wraca do głowicy, a następnie zostaje przetworzona przez specjalne oprogramowanie, które określa kierunek i prędkość przepływu krwi 3. Analizując odbitą falę ultradźwiękową, można określić prędkość i kierunek przepływu krwi do lub od głowicy 1.
Badanie dopplerowskie służy do oceny stanu tętnic i żył oraz ich pracy 2. Dzięki tej metodzie możliwe jest zdiagnozowanie zakrzepów, tętniaków, niewydolności żylnej związanej z nieprawidłowo funkcjonującymi zastawkami żylnymi, choroby tętnic obwodowych przejawiającej się zmniejszonym krążeniem krwi w nogach, wrodzonych wad serca oraz wad zastawek serca 2. Ultrasonografia dopplerowska umożliwia ponadto wykrycie zwężeń naczyń, takich jak zwężenia tętnic szyjnych 4. Badanie pozwala uwidocznić naczynia krwionośne oraz wykryć ewentualne zaburzenia, takie jak zwężenia naczyń czy obecność skrzeplin 2.
W praktyce wykorzystuje się różne techniki obrazowania. USG Duplex Doppler uwidacznia naczynia krwionośne na tle narządów i tkanek, pozwalając zwizualizować anatomię układu żylnego, niewydolność zastawkową i niedrożność układu żylnego 3. Kolorowe USG Doppler prezentuje prędkość i kierunek przepływu krwi w naczyniach poprzez przedstawienie obrazu płynącej krwi w kolorze czerwonym lub niebieskim 3. Metoda ta znacznie ograniczyła wskazania do stosowania inwazyjnych metod diagnostycznych, zastępując wcześniejszą angiografię 1.
Jak działa efekt Dopplera?
Efekt Dopplera stanowi zjawisko fizyczne występujące dla fal, polegające na powstawaniu różnicy częstotliwości fali wysyłanej przez jej źródło oraz częstotliwości fali rejestrowanej przez obserwatora, który porusza się względem tego źródła 5. Zjawisko to opisał austriacki fizyk Christian Doppler w 1842 roku 6. Dla fal rozprzestrzeniających się w ośrodku, takich jak fale dźwiękowe, wielkość efektu zależy od prędkości obserwatora oraz źródła względem ośrodka, w którym te fale się rozchodzą 5.
Mechanizm tego zjawiska można zilustrować na przykładzie karetki jadącej z włączonym sygnałem dźwiękowym. Gdy karetka zbliża się do obserwatora, dźwięk syreny ma wyższą częstotliwość niż w momencie, gdy się od niego oddala 6. Powodem tej zmiany jest odległość między kolejnymi grzbietami fal. Źródło poruszające się w określonym kierunku przybliża się do zaburzeń, które wysłało, w związku z tym kolejne grzbiety falowe są emitowane w mniejszej odległości 5. Obserwator nieruchomy odbiera to jako zmianę częstotliwości fali, przy czym odległości między grzbietami zależą od położenia obserwatora względem kierunku ruchu źródła 5.
W kontekście ultrasonografii dopplerowskiej głowica ultrasonograficzna wysyła fale ultradźwiękowe, które odbijają się od poruszających się krwinek 7. Fala odbita od elementów morfotycznych krwi, które zbliżają się lub oddalają od głowicy, ma inną częstotliwość niż fala wysyłana przez głowicę 2. Ta zmiana częstotliwości następnie podlega analizie przez odpowiednie oprogramowanie, które przetwarza dane i określa parametry przepływu krwi 6.
Różnica między częstotliwością emitowaną a odbieraną nazywana jest przesunięciem Dopplera lub częstotliwością Dopplera 5. Urządzenie ultrasonograficzne analizuje zmiany częstotliwości fali ultradźwiękowej odbitej od płynącej krwi, przedstawiając uzyskane informacje w postaci obrazu na monitorze 2. Na tej podstawie wykonujący badanie specjalista może określić, gdzie krew płynie szybciej, wolniej, a nawet się cofa 2. Względny ruch przybliżający źródło i obserwatora zwiększa odbieraną częstotliwość, podczas gdy względny ruch oddalający obniża częstotliwość 8.
Rodzaje badania dopplerowskiego
Ultrasonografia dopplerowska obejmuje kilka wariantów badania dostosowanych do oceny różnych naczyń krwionośnych w organizmie. Wybór odpowiedniego typu zależy od lokalizacji badanych struktur oraz wskazań klinicznych.
USG Doppler tętnic szyjnych
Badanie tętnic szyjnych metodą dopplerowską ocenia stan oraz funkcjonowanie naczyń krwionośnych zaopatrujących mózg w tlen i substancje odżywcze 9. Procedura obejmuje tętnicę szyjną wspólną, tętnicę szyjną zewnętrzną, tętnicę szyjną wewnętrzną oraz tętnicę kręgową 10. Badanie pozwala określić grubość ścian naczyń krwionośnych oraz ich średnicę, w tym kompleksu intima-media, szybkość i kierunek przepływu krwi, gradient ciśnień oraz lokalizację i stopień zwężeń tętnic 9.
Metoda umożliwia wykrycie niedrożności, zatorów, przyściennych skrzeplin, silnie ukrwionych guzów nowotworowych, tętniaków oraz anomalii i malformacji naczyniowych 9. Badanie wykonuje się u pacjentów zgłaszających szumy w uszach, zaburzenia pamięci, bóle i zawroty głowy, epizody omdlenia lub zaburzenia świadomości, a także u osób po przebytym udarze mózgu lub przemijającym ataku niedokrwiennym 79. Procedura trwa zwykle od 10 do 30 minut 911.
USG Doppler kończyn dolnych
Badanie kończyn dolnych służy do oceny przepływu krwi w tętnicach lub żyłach nóg 12. Procedura wykrywa niedrożność lub zwężenia tętnic, występowanie przepływu wstecznego krwi, nieprawidłowości w budowie ściany naczyń krwionośnych, nieprawidłową funkcję zastawek żylnych oraz obecność przetok tętniczo-żylnych 12. Wskazaniem do wykonania są bóle kończyn dolnych podczas wysiłku, obrzęki, drętwienie, mrowienie, skurcze, uczucie ciężkości nóg, żylaki oraz owrzodzenia skóry podudzi 1213.
Badanie wykorzystuje się w diagnostyce miażdżycy, tętniaków, żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej oraz niewydolności żylnej 1214. Procedura trwa zazwyczaj od 15 do 30 minut 12.
USG Doppler tętnic trzewnych
Badanie tętnic trzewnych ocenia przepływ krwi w naczyniach zaopatrujących narządy jamy brzusznej, takie jak wątroba, śledziona, trzustka i jelita 5. Procedura obejmuje pień trzewny, tętnicę krezkową górną, dolną oraz jej gałęzie, tętnicę wątrobową i śledzionową 815. Badanie służy do diagnostyki tętniaków tętnic trzewnych i nerkowych 1415. Trwa zazwyczaj od 30 do 45 minut i wymaga bycia na czczo przez co najmniej 6 godzin 516.
USG Doppler w ciąży
Badanie dopplerowskie w ciąży ocenia przepływ krwi w łożysku oraz pępowinie 17. Procedura służy do oceny ukrwienia różnych struktur płodu oraz bada przepływy w małych naczyniach niewidocznych podczas standardowego USG 18. Wykonuje się je po 20. tygodniu ciąży 17, standardowo po 26. tygodniu 2. Wskazaniem są zaburzenia wzrastania płodu, ciąża mnoga, konflikt serologiczny, zaburzenia rytmu serca płodu oraz mała ilość płynu owodniowego 182.
Kiedy wykonać badanie dopplerowskie?
Wskazania do wykonania ultrasonografii dopplerowskiej obejmują szeroki zakres stanów klinicznych związanych z zaburzeniami krążenia. Przede wszystkim wykorzystuje się ją w przypadku podejrzenia zmian miażdżycowych oraz choroby zakrzepowej żył 6. Metoda stanowi nieodłączny element diagnostyki w leczeniu żylaków kończyn dolnych i innych chorób układu krążenia 6.
Zwężenie żył lub tętnic w postaci blaszki miażdżycowej bądź zakrzepów stwarza realne zagrożenie dla życia pacjenta, może bowiem powodować tak niebezpieczne stany, jak udar mózgu, zawał serca i zatorowość płucną 19. Z tego względu bardzo ważne jest, żeby w porę wykryć nieprawidłowości w przepływie krwi i podjąć środki zaradcze 19.
Objawy sugerujące potrzebę przeprowadzenia badania obejmują bóle nóg podczas chodzenia, obrzęki oraz zmiany koloru skóry 20. W przypadku kończyn dolnych wskazaniem są również drętwienie, mrowienie, marznięcie, skurcze, zwiększenie obwodu nogi, uczucie ciężkości nóg oraz wzrost ucieplenia kończyny z towarzyszącym zaczerwienieniem 7. Istotne znaczenie mają także stan po urazach kończyn dolnych, nieprawidłowe gojenie się ran oraz owrzodzenia skóry podudzi i stóp 7.
Wskazania do badania tętnic szyjnych i kręgowych obejmują nadciśnienie tętnicze, cukrzycę typu II, przebycie przemijającego ataku niedokrwiennego oraz urazy w obrębie szyi 6. Tętnice te odpowiadają za dostarczanie krwi do mózgu, dlatego zwężenia w ich obrębie wiążą się z podwyższonym ryzykiem udaru niedokrwiennego 3. Występowanie udarów wśród bliskich krewnych również stanowi wskazanie do wykonania badania 3.
Badanie znajduje zastosowanie w ocenie unaczynienia zmian nowotworowych, gdzie ocenia się przepływ krwi w węzłach chłonnych, różnicuje się guzy wątroby oraz ocenia stopień ich złośliwości 19. Ponadto wskazaniem są wady serca, ocena krążenia mózgowego, ocena stanu naczyń krwionośnych oraz podejrzenie występowania zespołu podkradania tętnicy podobojczykowej 6. Badanie wykorzystuje się także do monitorowania efektu zabiegów związanych z rekonstrukcją naczyń oraz w kontroli po zabiegu odbudowy naczyń lub wszczepieniu graftu 7.
Specyficzne zmiany skórne, takie jak ból stóp czy rąk ustępujący po krótkim wypoczynku, skurcze kończyn dolnych połączone z obrzękiem, bólem i widocznym zasinieniem, nadciśnienie wykazujące odporność na leki, odczuwalność pulsującej zmiany w jamie brzusznej oraz drętwienie i sinienie dłoni mogą wskazywać na chorobę tętnic obwodowych 21. Symptomy neurologiczne wskazujące na niedokrwienie mózgu stanowią równie istotne wskazanie do diagnostyki 21.
Jak przebiega badanie dopplerowskie?
Procedura rozpoczyna się od nałożenia specjalnego żelu ultrasonograficznego na skórę w miejscu badania, który zapewnia lepszy kontakt głowicy z ciałem i ułatwia przewodzenie fal ultradźwiękowych 22. Lekarz wykonujący badanie przykłada głowicę aparatu ultrasonograficznego do skóry pacjenta i przesuwa ją po badanym obszarze z różnym naciskiem, w zależności od głębokości położenia obrazowanych struktur 7. Na monitorze w czasie rzeczywistym pojawia się obraz naczyń krwionośnych, a w tle słychać charakterystyczny szum lub buczenie, które odzwierciedlają przepływ krwi w naczyniach 7.
Przed rozpoczęciem procedury lekarz przeprowadza krótki wywiad dotyczący objawów, chorób przewlekłych i przyjmowanych leków 13. Następnie pacjent proszony jest o odsłonięcie badanego obszaru ciała. W przypadku badania kończyn dolnych pacjent zostaje poproszony o rozebranie się od pasa w dół, pozostając w bieliźnie 7. Badanie wykonuje się na odcinku od pachwin do kostek 7. Podczas procedury pacjent może być proszony o zmianę pozycji, wstrzymanie oddechu lub napięcie mięśni, co pomaga dokładniej ocenić funkcję naczyń 23.
Pozycja pacjenta podczas badania
Pozycja przyjmowana przez pacjenta zależy od diagnozowanego obszaru ciała 24. W przypadku badania żył kończyn dolnych procedura najczęściej przeprowadzana jest w pozycji stojącej 12. Lekarz prosi pacjenta o stanięcie na niewysokim podeście, co ułatwia dostęp do badanych kończyn 24. Pod wpływem grawitacji żyły naturalnie wypełniają się krwią, co umożliwia precyzyjną ocenę wydolności zastawek i wykrycie ewentualnego refluksu 24. W dalszej kolejności pacjent proszony jest o położenie się na leżance w pozycji na plecach i brzuchu, a czasem w pozycji siedzącej 7. Pozycja leżąca pozwala ocenić żyły zlokalizowane w jamie brzusznej, takie jak żyły biodrowe czy żyła główna dolna 24. Jednakże, jeżeli pacjent jest unieruchomiony lub ma trudności z przebywaniem w pozycji stojącej, lekarz może przeprowadzić badanie w innej pozycji 14. Podczas badania naczyń krwionośnych w obrębie tętnic szyjnych pacjent może wygodnie siedzieć 25.
Czas trwania badania
Czas wykonania procedury wynosi od kilku do kilkunastu minut 22. Badanie wykonywane jako screening lub kontrola trwa około 10 minut 14. Przeciętnie do poprawnej diagnostyki układu głębokiego i powierzchownego żył potrzebne jest około 15 minut 14. Całe badanie trwa zazwyczaj od 15 do 30 minut, w zależności od zakresu badania i współpracy pacjenta 26. Jeżeli problem pacjenta jest złożony, pełna procedura może trwać nawet do 40 minut 14. Po zakończeniu badania pacjent może od razu wrócić do codziennych aktywności 7.
Czy badanie dopplerowskie wymaga przygotowania?
Zakres przygotowania do ultrasonografii dopplerowskiej zależy od badanego obszaru ciała. Większość procedur, w tym ocena naczyń kończyn dolnych oraz tętnic szyjnych, nie wymaga specjalnego przygotowania ani zmiany nawyków żywieniowych 7 13. Pacjent nie musi być na czczo ani przerywać stosowania stałych leków, chyba że lekarz wyda odmienne zalecenia przed badaniem 13.
Wskazane jest przybycie w wygodnym stroju, który pozwoli łatwo odsłonić analizowany obszar 7. Warto zrezygnować z biżuterii w badanym miejscu, dzięki czemu cała procedura przebiegnie szybko i sprawnie 13. Nie powinno się aplikować na kończyny przed badaniem jakichkolwiek kosmetyków, kremów, olejków czy leków, ponieważ mogą one utrudniać kontakt głowicy z ciałem 7 23. Należy zabrać ze sobą posiadaną dokumentację medyczną, co ułatwi lekarzowi ocenę zmian w czasie 7 23. Osoby przyjmujące leki powinny je przyjąć zgodnie z zaleceniem lekarza 7. Nie należy wykonywać intensywnego wysiłku fizycznego bezpośrednio przed badaniem 13.
Natomiast badanie naczyń w obrębie jamy brzusznej, w tym aorty brzusznej, tętnic biodrowych, tętnic nerkowych oraz tętnic wątrobowych, wymaga odpowiedniego przygotowania 27 28 13. W przypadku podejrzenia zmian zakrzepowych badanie powinno się przeprowadzić na czczo z uwagi na możliwą konieczność rozszerzenia go na jamę brzuszną, co pozwoli na ocenę żylnych naczyń biodrowych i żyły głównej dolnej 7. Pacjent powinien pozostać na czczo przez co najmniej 6-8 godzin przed badaniem 7 28 13. Obecność gazów jelitowych może utrudniać ocenę przepływu krwi, dlatego zaleca się unikanie przez 2-3 dni wcześniej potraw wzdymających, takich jak kapusta, rośliny strączkowe oraz napoje gazowane 13. W dniu badania konieczna jest rezygnacja z palenia papierosów i żucia gumy, a także unikanie nadmiernego połykania powietrza podczas picia wody niegazowanej 7 13. Równocześnie zaleca się przyjęcie preparatów zmniejszających ilość gazów jelitowych, takich jak symetykon w dawce przynajmniej 3 razy dziennie po 2 kapsułki przez 3 dni poprzedzające badanie 28. Dzień przed badaniem należy wprowadzić dietę lekkostrawną z wyłączeniem surowych warzyw i owoców oraz ciemnego pieczywa 28. W przypadku tętnic nerkowych lepsza widoczność występuje przy wypełnionym pęcherzu, dlatego zaleca się wypicie co najmniej 1 litra wody na godzinę przed badaniem 13.
Referencje
[1] – https://pl.wikipedia.org/wiki/Ultrasonografia_dopplerowska[2] – https://salve.pl/badania/usg-ciazy-badanie-przeplywow-metoda-dopplera,101731
[3] – https://www.doz.pl/czytelnia/a15361-USG_Doppler__na_czym_polega_badanie_dopplerowskie_Kiedy_sie_je_wykonuje
[4] – https://www.leading-medicine-guide.com/pl/diagnostyka/usg-dopplerowskie
[5] – https://www.znanylekarz.pl/uslugi-zabiegi/usg-doppler-tetnic-trzewnych
[6] – https://alfamedycyna.pl/porady-ekspertow/wpis/badanie-usg-doppler-kiedy-nalezy-je-wykonac
[7] – https://www.luxmed.pl/dla-pacjenta/artykuly-i-poradniki/badanie-dopplera-konczyn-dolnych-wskazania-i-przebieg
[8] – https://mediusg.pl/usg-doppler-tetnic-trzewnych-warszawa
[9] – https://www.znanylekarz.pl/blog/usg-doppler-tetnic-szyjnych-jak-przebiega-jak-sie-przygotowac
[10] – https://ultramedica.pl/usg-naczyn-szyjnych-i-kregowych-doppler/krakow
[11] – https://klinika37.pl/doppler-tetnic-szyjnych-usg/
[12] – https://www.arsestetica.pl/blog/jak-wyglada-badanie-usg-doppler/
[13] – https://dpmed.pl/blog/badanie-dopplera-poradnik/
[14] – https://www.arsestetica.pl/zabiegi/technologie/flebologia/badanie-usg-doppler/
[15] – https://www.medistore.com.pl/p/usg-duplex-doppler-tetnic-trzewnych
[16] – https://intimaclinic.pl/usg/usg-tetnic-trzewnych-doppler/
[17] – https://multiclinic.pl/oferta/diagnostyka-usg/badanie-usg-przeplywow-naczyniowych-doppler/
[18] – https://www.medistore.com.pl/p/usg-dopplerowskie-ciazy
[19] – https://www.medonet.pl/zdrowie/badanie-dopplerowskie-na-czym-polega-wskazania-do-wykonania-interpretacja-wynikow/jhln87r
[20] – https://lauraklinikaurody.pl/kiedy-wykonuje-sie-badanie-usg-doppler
[21] – https://profimedica.com.pl/badanie-dopplerowskie-usg-doppler
[22] – https://www.medicover.pl/usg/doppler/
[23] – https://cmworonicza.pl/aktualnosci/badanie-dopplera-jak-sie-przygotowac-wskazowki-i-porady/
[24] – https://www.doktora.pl/aktualnosci/jak-wyglada-badanie-usg-doppler-i-czego-sie-spodziewac/
[25] – https://enelsport.pl/na-czym-polega-badanie-dopplera/
[26] – https://www.pomocedlaseniora.pl/blog/nowoczesny-senior/badanie-doppler-krok-po-kroku-jak-wyglada-i-czego-sie-spodziewac/
[27] – https://vita-medica.pl/badanie-usg-doppler-na-czym-polega-i-jak-sie-przygotowac-do-badania/
[28] – https://multimed.pl/baza-wiedzy/badania-usg/jak-przygotowac-sie-do-usg-doppler
