Zaburzenia lękowe dotykają miliony osób na całym świecie, ale wiele z nich nie zdaje sobie sprawy, że towarzyszący im zespół stresu pourazowego może nasilać objawy. PTSD objawy często nakładają się na typowe oznaki lęku, co utrudnia samodzielne rozpoznanie problemu. Bez wątpienia zrozumienie, czym jest PTSD i jak się objawia, stanowi pierwszy krok do odzyskania kontroli nad swoim życiem.
W tym artykule dowiesz się, jakie PTSD objawy somatyczne powinny budzić niepokój, kto jest najbardziej narażony oraz kiedy warto wykonać PTSD test i zgłosić się po profesjonalną pomoc.
Czym jest zespół stresu pourazowego i zaburzenia lękowe
Definicja PTSD
Zespół stresu pourazowego stanowi zaburzenie psychiczne wywołane przez traumatyczne wydarzenie, które przekracza zdolności adaptacyjne człowieka 1. W rzeczywistości PTSD rozwija się w wyniku narażenia na bodziec silnie stresujący, którym może być bezpośrednie lub pośrednie zagrożenie życia lub zdrowia 2. Do typowych zdarzeń traumatycznych zalicza się działania wojenne, poważne wypadki komunikacyjne, napaści fizyczne i seksualne, molestowanie, tortury, katastrofy naturalne oraz otrzymanie diagnozy zagrażającej życiu choroby 31.
Prawdopodobieństwo wystąpienia PTSD u osób narażonych na bodźce traumatyczne kształtuje się w przedziale od 3 do 58%, w zależności od rodzaju wydarzenia 2. W populacji ogólnej na zespół stresu pourazowego cierpi od 3 do 6% osób 1. Po przebyciu poważnego urazu PTSD rozwija się w 10-20% przypadków 1. Szczególnie wysokie wskaźniki odnotowuje się wśród ofiar przestępstw kryminalnych (około 12%), napadniętych i zgwałconych kobiet (35%) oraz weteranów wojennych 1.
Charakterystycznym elementem PTSD jest ponowne przeżywanie traumy w postaci natrętnych wspomnień, flashbacków i koszmarów sennych 2. Osoby z tym zaburzeniem unikają wszystkiego, co kojarzy im się z traumatycznym wydarzeniem, aby nie wywołać silnego pobudzenia emocjonalnego lub fizjologicznego 2. Zaburzenie diagnozuje się po trwaniu objawów powyżej miesiąca, choć może wystąpić również z opóźnioną manifestacją po upływie 6 miesięcy od zdarzenia 2.
Czym są zaburzenia lękowe
Zaburzenia lękowe to grupa schorzeń psychicznych charakteryzujących się nadmiernym, trudnym do opanowania lękiem, który nie jest proporcjonalny do sytuacji 4. W odróżnieniu od normalnego niepokoju stanowiącego naturalną reakcję na stres, zaburzenia lękowe utrzymują się przez dłuższy czas i wpływają na życie codzienne, relacje oraz pracę 5.
Szacuje się, że na zaburzenia lękowe cierpi od 15 do 20% populacji 64. Grupa ta obejmuje różne typy zaburzeń, w tym fobię społeczną, fobię specyficzną, zespół lęku panicznego, zaburzenia lękowe uogólnione oraz zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne 64. Każde z nich charakteryzuje się specyficznymi objawami, ale wspólnym mianownikiem pozostaje nadmierny lęk utrudniający normalne funkcjonowanie 4.
Jak są ze sobą powiązane
Związek między PTSD a zaburzeniami lękowymi ma charakter złożony. Podstawowym elementem odróżniającym PTSD od innych zaburzeń lękowych jest czynnik wywołujący 2. Osoby cierpiące na zespół stresu pourazowego aktywują swoje lęki w rezultacie wystąpienia jednorazowego lub kilkukrotnego traumatycznego wydarzenia 2. Z kolei ludzie z zespołem lęku uogólnionego często mają za sobą wiele pojedynczych doświadczeń lękowych rozłożonych na przestrzeni całego życia 2.
Badania wskazują na znaczące współwystępowanie obu zaburzeń. Co szósta osoba mająca zespół stresu pourazowego w którymś momencie swojej choroby doświadcza również GAD 2. Inne dane sugerują, że występowanie zespołu lęku uogólnionego jest sześciokrotnie częstsze u osób cierpiących na PTSD niż u ogólnej populacji 2. Chociaż istnieje wiele podobieństw w diagnozie obu zaburzeń, PTSD pozostaje bardziej ograniczone do wpływu konkretnego traumatycznego wydarzenia na postrzeganie i odczuwanie świata niż w przypadku zaburzeń lękowych uogólnionych 2.
Najważniejsze objawy PTSD, które musisz rozpoznać
Rozpoznanie objawów zespołu stresu pourazowego bywa trudne, ponieważ manifestują się one w wielu różnych formach. Obraz kliniczny ptsd objawy różni się między pacjentami, ale istnieją cztery główne kategorie symptomów, które pozwalają na wczesną identyfikację zaburzenia.
Ponowne przeżywanie traumy
Natrętne wspomnienia stanowią jeden z najbardziej charakterystycznych objawów PTSD. Osoby dotknięte zaburzeniem doświadczają niekontrolowanych, intensywnych wspomnień traumatycznego wydarzenia, które powracają wbrew ich woli. Flashbacki powodują poczucie, jakby trauma działa się ponownie tu i teraz. W ekstremalnych przypadkach osoba może nie zdawać sobie sprawy z tego, co dzieje się wokół niej.
Koszmary senne związane z przeżytym wydarzeniem pojawiają się regularnie, co prowadzi do unikania snu w obawie przed kolejnymi koszmarami. Równocześnie występują reakcje dysocjacyjne, czyli oderwanie od teraźniejszości i całkowite przeniesienie się w przeszłość. Towarzyszą im ptsd objawy somatyczne takie jak oblewanie się potem, drżenie, nerwobóle, palpitacje serca, przyspieszone bicie serca, szybki oddech oraz duszności. Intensywne cierpienie psychiczne pojawia się w przypadku ekspozycji na bodźce symbolizujące traumatyczne zdarzenie.
Unikanie i odrętwienie emocjonalne
Uporczywe unikanie bodźców kojarzących się z traumą objawia się na wiele sposobów. Pacjenci starają się nie chodzić w miejsca zdarzenia, unikają rozmów o traumie, nie oglądają programów telewizyjnych ani nie czytają opisów wydarzenia. Niektórzy wykazują amnezję dysocjacyjną, czyli niemożność przypomnienia sobie istotnych aspektów przeżytej traumy.
Ograniczona emocjonalność i odrętwienie prowadzą do utraty zainteresowania dotychczasowymi aktywnościami, które kiedyś przynosiły radość. Osoby z PTSD czują się wyobcowane od bliskich, doświadczają poczucia oddalenia i izolacji społecznej. Niemożność odczuwania pozytywnych emocji, przyjemności czy miłości staje się codziennością. Pojawia się także “znieczulanie się” alkoholem lub innymi środkami psychoaktywnymi.
Nadmierna czujność i reaktywność
Stan ciągłej gotowości charakteryzuje się wzmożoną czujnością i nadmierną reakcją na niespodziewane bodźce. Pacjenci podskakują przy głośnych dźwiękach, reagują nieproporcjonalnym lękiem na drobne wydarzenia przypominające traumę. Drażliwość i wybuchy gniewu pojawiają się bez ostrzeżenia. W szczególności nadmierne pobudzenie wegetatywne objawia się przyśpieszonym rytmem serca, podwyższonym ciśnieniem tętniczym, potliwością i niepokojem.
Zaburzenia snu i bezsenność dodatkowo pogłębiają trudności w codziennym funkcjonowaniu. Problemy z koncentracją uwagi i zapamiętywaniem utrudniają wykonywanie zadań, które wcześniej nie sprawiały trudności. Nierzadko występują lekkomyślne zachowania lub autoagresja.
Zmiany w myśleniu i nastroju
Negatywne przekonania o sobie, innych i świecie dominują w myśleniu osób z zespołem stresu pourazowego. Pesymistyczne myśli takie jak “Jestem do niczego”, “Świat jest beznadziejny” czy “Nie mogę nikomu ufać” stają się natrętne. Obwinianie siebie lub innych za traumatyczne wydarzenie i jego skutki pogłębia cierpienie.
Poczucie winy, wstydu i bezradności towarzyszy pacjentom na co dzień. Brak perspektyw na przyszłość i utrzymujący się pesymistyczny nastrój prowadzą do wycofania z życia zawodowego i osobistego. Ciągłe odczuwanie strachu, przerażenia, złości lub wstydu wypiera możliwość przeżywania radości czy zadowolenia. Pojawiają się myśli samobójcze i niska samoocena.
Objawy zaburzeń lękowych towarzyszących PTSD
Zaburzenia lękowe u osób z zespołem stresu pourazowego przyjmują specyficzną formę, która różni się od objawów występujących u pacjentów bez traumy w wywiadzie. Emocjonalne reakcje osób z PTSD są nadmiernie pobudzone, co sprawia, że szybciej i gwałtowniej reagują na różne zdarzenia 2. W rezultacie myśli dotyczące katastroficznych wizji i czarnych scenariuszy pojawiają się częściej, a ich obecność jest zdecydowanie bardziej wydłużona w porównaniu do osób zdrowych 2.
Stały, silny lęk
Osoby cierpiące na zespół lęku uogólnionego przejawiają stały, utrzymujący się poziom lęku oraz zamartwiania, którego nie są w stanie kontrolować 2. Bliscy z otoczenia określają ich jako postacie “wystraszone” i “stale się zamartwiające” 2. W przypadku pacjentów z PTSD zamartwianie się dochodzi do punktu, w którym nie mają już nad nim kontroli i całkowicie mu się poddają 2. Poziom lęku czy zamartwiania osobom postronnym może wydawać się nieracjonalny lub nieadekwatny do danej sytuacji 2.
Julia, 23-letnia pacjentka, zgłosiła się na konsultacje psychologiczne z powodu dręczących ją lęków. Od kilku lat żyła w poczuciu stałego lęku o życie swoje i swoich najbliższych 2. Stara się nie wracać sama z pracy po zmroku, zwykle prosi męża o odebranie jej z przystanku 2. Gdy nie ma takiej możliwości, zakłada na uszy słuchawki z muzyką i szybko biegnie, by uniknąć rozglądania się dookoła i narastającego poczucia zagrożenia 2.
Ataki paniki
Ataki paniki stanowią intensywne epizody lęku, które dotykają około 9% populacji 7. Częściej pojawiają się u kobiet i osób młodych 7. Napady paniki objawiają się gwałtownie narastającym, paraliżującym strachem oraz dolegliwościami takimi jak przyspieszone bicie serca, duszności, nadmierne pocenie się i strach o swoje życie 8. Występowanie ataków paniki obejmuje około 10% populacji 8, a pojedynczy napad trwa od kilku do kilkunastu minut, zazwyczaj nie dłużej niż 30 minut 7.
Julia kilkunastokrotnie doświadczyła ataków paniki, dokonywała również aktów samookaleczenia w sytuacjach stresujących 2. Podczas napadu pacjenci mają wrażenie, że tracą kontrolę nad własnym ciałem, a nawet że umierają 9.
Objawy fizyczne lęku
Ludzie doświadczający zaburzeń lękowych towarzyszących PTSD odczuwają fizyczne symptomy lęku. Występują napięcia mięśniowe, trudności ze snem oraz koncentracją, a także nadmierna skłonność do irytacji 2. Współczulny układ nerwowy pobudza nadnercza do uwolnienia dużej ilości adrenaliny, co w krótkim czasie powoduje kołatanie serca, pocenie się, drżenie, brak tchu, uczucie duszenia się oraz ból w klatce piersiowej 7. Dodatkowo pojawiają się nudności, bóle brzucha, zawroty głowy, mrowienie oraz dreszcze lub uderzenia gorąca 7.
Lęk uogólniony
Zespół lęku uogólnionego dotyka 5-8% populacji ogólnej 10 i dwukrotnie częściej występuje u kobiet 10. Charakteryzuje się uporczywie występującym martwieniem się i lękiem, które są nieproporcjonalnie mocno nasilone wobec rangi sytuacji 10. Osoba dotknięta tym zaburzeniem martwi się “na zapas”, często o liczne choć stosunkowo błahe sprawy, wybiegając myślami w przyszłość 10. Towarzyszą temu objawy somatyczne, w tym napięcie mięśniowe, bóle głowy oraz pobudzenie wegetatywne prowadzące do zaburzeń snu i bezsenności 10. Opisany stan czujności wiąże się z męczącym uczuciem napięcia i niemożności odprężenia się 10.
Kto jest narażony i kiedy objawy się pojawiają
Czynniki ryzyka PTSD
Ryzyko wystąpienia zespołu stresu pourazowego zwiększają liczne czynniki, które obniżają naturalną odporność psychiczną. Wcześniejsze traumy, szczególnie te doświadczone w dzieciństwie, stanowią jeden z głównych predyktorów rozwoju zaburzenia 11. Historia depresji lub zaburzeń lękowych dodatkowo osłabia mechanizmy obronne organizmu 11. Osoby z takimi wcześniejszymi zaburzeniami szybciej tracą stabilność po kolejnym urazie 12.
Podatność genetyczna odgrywa istotną rolę w podatności na PTSD 11. Występowanie zespołu stresu pourazowego w rodzinie oraz historia chorób psychicznych u bliskich krewnych zwiększają prawdopodobieństwo zachorowania 13. Podobnie uzależnienie od substancji psychoaktywnych i doświadczenie przemocy w przeszłości nasilają ryzyko 12. Charakter samego zdarzenia ma równie duże znaczenie. Nagłe, długotrwałe, nieuniknione lub intencjonalne krzywdy, zwłaszcza z wieloma ofiarami, zwiększają prawdopodobieństwo, że PTSD może występować silniej i dłużej 12. Intencjonalnie spowodowane traumy są bardziej traumatycznie przeżywane niż wypadki, katastrofy czy klęski żywiołowe 14.
Grupy szczególnie narażone
Do grup wysokiego ryzyka zalicza się weteranów, osoby wykonujące zawody związane z narażeniem na traumę, ofiary gwałtów, kombatantów, jeńców wojennych oraz osoby, które przeżyły internowanie i ludobójstwo o podłożu politycznym lub etnicznym 11. Zawody o zwiększonej ekspozycji obejmują policję, straż pożarną, ratowników, pracowników socjalnych, personel medyczny i wojsko 12.
Doświadczenie ekstremalnego zagrożenia prowadzi do poważnych zaburzeń stresowych, które dotykają od jednej trzeciej do połowy dorosłych uchodźców 11. Podczas gdy PTSD po katastrofach naturalnych czy wypadkach komunikacyjnych rozwija się u około 10% osób, ryzyko pojawienia się go po gwałcie wzrasta do 50-60% 15. Szczególnie zagrożone są także osoby, u których współwystępują zaburzenia i dysfunkcje w postaci używania i nadużywania substancji psychoaktywnych, zaburzeń depresyjnych, lękowych, dysocjacyjnych i osobowości 11.
Kiedy pojawiają się pierwsze objawy
Zwykle objawy PTSD pojawiają się w ciągu 6 miesięcy od traumatycznego wydarzenia 14. Wiele osób doświadcza objawów typowych dla zespołu stresu pourazowego w ciągu kilku dni po zdarzeniu 11. Aby jednak diagnoza PTSD była uzasadniona, objawy muszą trwać dłużej niż miesiąc i muszą powodować znaczne cierpienie lub problemy w codziennym funcjonowaniu 11. Typowo objawy PTSD ujawniają się z opóźnieniem w stosunku do traumatyzującego zdarzenia, które może wynieść zaledwie tydzień, ale może też wynieść nawet 30 lat 1.
Dlaczego nie każdy rozwija zaburzenie
Nie każde traumatyczne doświadczenie skutkuje rozwinięciem PTSD, a wiele osób doświadczających jego symptomów zdrowieje bez konieczności psychoterapii 15. O tym, czy objawy się wycofają, decyduje obecność czynników ryzyka, indywidualna odporność psychiczna, sytuacja osobista, wiek, nasilenie dolegliwości, czas trwania zaburzeń oraz wsparcie społeczne 11. Do czynników ochronnych należą bliskie relacje, poczucie bezpieczeństwa, możliwość odpoczynku oraz stabilność finansowa i mieszkaniowa 12. Krótka reakcja po traumie to normalna odpowiedź organizmu na zagrożenie. U większości osób symptomy ustępują w ciągu kilku tygodni i nie przechodzą w przewlekłe zaburzenie 12.
Kiedy szukać pomocy i jak wygląda diagnoza
Sygnały alarmowe wymagające interwencji
Objawy utrzymujące się dłużej niż miesiąc i osoba odczuwająca spadek funkcjonowania wymagają działania 16. Utrwalona bezsenność, flashbacki, nasilone unikanie, drażliwość, lęk i wyraźny spadek wydajności stanowią sygnały alarmowe 16. Myśli samobójcze, ryzykowne zachowania lub nadużywanie substancji wymaga natychmiastowej pomocy 16. Niektóre osoby z PTSD nie wykazują żadnych objawów przez długi czas od traumatycznego wydarzenia, zatem choroba może pojawić się znacznie później niż czynnik stresogenny 17.
Zespół stresu pourazowego czasami ustępuje samoistnie, szczególnie gdy objawy są łagodne, a osoba otrzymuje wsparcie od bliskich i ma poczucie bezpieczeństwa po traumie 18. Badania pokazują, że około połowa osób z PTSD doświadcza długotrwałych symptomów, które bez pomocy specjalisty mogą prowadzić do depresji, uzależnień czy problemów w relacjach 18. Wczesna interwencja zwiększa szanse na poprawę 16.
Proces diagnostyczny
PTSD diagnozuje psychiatra lub psycholog kliniczny 18. Diagnoza opiera się na szczegółowym wywiadzie, objawach oraz kryteriach diagnostycznych ICD-11 lub DSM-5 18. Specjalista musi potwierdzić, że pacjent doświadczył, był świadkiem lub dowiedział się o traumatycznym wydarzeniu, które dotyczyło śmierci, zagrożenia życia lub poważnego urazu 19. Podstawą diagnozy jest stwierdzenie, że objawy pojawiły się po bezpośrednim lub pośrednim kontakcie z traumatycznym wydarzeniem 19.
Według kryteriów ICD-11 PTSD może rozwinąć się po ekspozycji na ekstremalnie zagrażające lub przerażające zdarzenie lub serię zdarzeń 20. Symptomy utrzymują się co najmniej kilka tygodni i powodują poważne zaburzenie w osobistym, rodzinnym, zawodowym, społecznym, edukacyjnym lub innych obszarach funkcjonowania 20. W diagnostyce wykorzystuje się ustrukturyzowane wywiady, skale i kwestionariusze, w tym Kwestionariusz PTSD Salomona, wywiad PTSD Goldsteina, kwestionariusz Carda i kwestionariusz Foy 20.
Różnicowanie z innymi zaburzeniami
Wczesna i trafna diagnoza pozwala odróżnić PTSD od innych zaburzeń, takich jak depresja, zaburzenia lękowe czy ostra reakcja na stres 19. Kluczowe pytanie diagnostyczne brzmi: czy wydarzenie miało charakter traumatyczny, czy było silnie stresujące, lecz nie spełnia kryteriów traumy 16. Bez stresora o charakterze traumatycznym nie stawiamy rozpoznania PTSD 16. Objawy podobne do PTSD mogą wystąpić przy innych kryzysach życiowych, wówczas częściej rozpoznaje się zaburzenie adaptacyjne 16.
Dostępne formy pomocy
Szukanie pomocy można zacząć od wizyty u lekarza rodzinnego, który skieruje do specjalisty lub udać się bezpośrednio do Poradni Zdrowia Psychicznego, psychiatry lub psychologa 18. Leczenie opiera się przede wszystkim na regularnej terapii psychologicznej, na przykład w nurcie poznawczo-behawioralnym skoncentrowanym na traumie lub terapii EMDR 21. Terapii psychologicznej towarzyszyć może odpowiednio dobrana farmakoterapia 21. Grupy wsparcia oferują możliwość dzielenia się doświadczeniami z innymi osobami, które przeżyły podobne traumy 9.
Podsumowanie
Rozpoznanie PTSD i towarzyszących mu zaburzeń lękowych może wydawać się skomplikowane, jednak świadomość głównych objawów stanowi fundament skutecznej interwencji. Bez wątpienia zrozumienie różnicy między ponownym przeżywaniem traumy, unikaniem, nadmierną czujnością i zmianami nastroju pomoże Ci ocenić własny stan lub stan bliskiej osoby.
Trauma nie dotyka każdego w ten sam sposób. Niektórzy zdrowieją samoistnie, inni potrzebują profesjonalnego wsparcia. Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż miesiąc i zakłócają codzienne funkcjonowanie, skorzystaj z pomocy specjalisty. Wczesna diagnoza i odpowiednio dobrana terapia zwiększają szanse na odzyskanie kontroli nad życiem i powrót do równowagi psychicznej.
Referencje
[1] – https://pl.wikipedia.org/wiki/Zesp%C3%B3%C5%82_stresu_pourazowego[2] – https://psychologiawpraktyce.pl/artykul/zespol-stresu-pourazowego-ptsd-a-inne-zaburzenia-lekowe-pulapki-diagnostyczne-1
[3] – https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/translations/polish/Zesp%C3%B3%C5%82-stresu-pourazowego-(PTSD)
[4] – https://omegamc-wroclaw.pl/blog/czym-sa-zaburzenia-lekowe-i-dlaczego-warto-je-leczyc/
[5] – https://www.doz.pl/czytelnia/a17713-Zaburzenia_lekowe__objawy_przyczyny_leczenie
[6] – https://www.medicover.pl/zdrowie/psychiczne/zaburzenia-lekowe/
[7] – https://www.medicover.pl/zdrowie/psychiczne/atak-paniki/
[8] – https://polmed.pl/zdrowie/atak-paniki-przyczyny-objawy-terapia/
[9] – https://psychologonline-24.pl/blog/zespol-stresu-pourazowego
[10] – https://www.centrumdobrejterapii.pl/materialy/zespol-leku-uogolnionego/
[11] – https://www.psychiatriapolska.pl/pdf-158042-95033?filename=95033.pdf
[12] – https://psycholog-aleksandrowicz.pl/zespol-stresu-pourazowego/
[13] – https://www.doz.pl/czytelnia/a15845-PTSD__przyczyny_objawy_leczenie_zespolu_stresu_pourazowego
[14] – https://donatakurpas.pl/zespol-stresu-pourazowego-pstd/
[15] – https://psychologiawpraktyce.pl/artykul/cptsd-diagnoza-i-studium-przypadku-psychoterapii-traumy-zlozonej-w-nurcie-poznawczo-behawioralnym
[16] – https://psychoterapeutagdansk.pl/nieleczony-zespol-stresu-pourazowego/
[17] – https://www.damian.pl/zdrowie-psychiczne/ptsd/
[18] – https://pokonajlek.pl/zespol-stresu-pourazowego/
[19] – https://www.skyclinic.pl/blog/zespol-stresu-pourazowego-od-traumy-do-skutecznego-leczenia/
[20] – https://www.medicover.pl/choroby/ptsd-zespol-stresu-pourazowego/
[21] – https://psychomedic.online/ptsd-w-codziennym-zyciu-jak-zyc-z-zespolem-stresu-pourazowego/
